Ondermijning is geen incident en al lang niet meer uitsluitend een strafrechtelijk vraagstuk. Het is een stelselprobleem waarbij boven- en onderwereld elkaar raken via reguliere economische en logistieke structuren, met impact op veiligheid en publieke waarden. Data biedt geen oplossing, maar maakt criminele processen leesbaar, onthult patronen en ondersteunt keteninterventies. De centrale vraag in Ondermijning en Datawetenschap is hoe ondermijning effectief kan worden aangepakt en hoe data daarbij kan helpen, zonder de bestuurlijke, logistieke en politieke complexiteit te negeren.
Ondermijning als stelselvraagstuk
Ondermijning moet niet worden begrepen als een incident of louter strafrechtelijk fenomeen, maar als een stelselvraagstuk waarin economische, logistieke en bestuurlijke structuren worden benut voor illegale doeleinden. De auteurs beschrijven hoe fenomenen, actoren, ketens en infrastructuren verweven raken en hoe ondermijning zich juist manifesteert op plekken waar normaliteit en illegaliteit elkaar raken. Deze stelselmatige benadering is belangrijk, omdat zij de verschuiving zichtbaar maakt van reactieve opsporing naar proactieve signalering, duiding en sturing.
Datavolwassenheid als basis
Ondermijning en Datawetenschap bestaat uit drie samenhangende delen, waarbij het eerste deel zich richt op de lokale aanpak van ondermijning. Gemeenten worden steeds vaker aangesproken op hun rol binnen de ondermijningsaanpak, maar beschikken niet automatisch over de benodigde datavolwassenheid en expertise. De datavolwassenheidsscan biedt hiervoor een concreet instrument en maakt inzichtelijk dat zonder datakwaliteit, governance en leercapaciteit geen sprake kan zijn van sturing.
Wie data wil inzetten in de ondermijningsaanpak wordt geconfronteerd met vragen over eigenaarschap, informatiedeling, rollen, privacy en ketenlogica. Het boek toont met praktijkvoorbeelden op overtuigende wijze aan dat de lokale aanpak strategischer is dan vaak wordt verondersteld.
Fenomenen, ketens en data-instrumenten
Het tweede en meest omvangrijke deel richt zich op fenomenen, ketens en data-instrumenten. Hier komen maritieme logistiek, financiële constructies, crime scripting en AI-detectie samen in een rijk analytisch geheel. De kracht van dit deel zit in de manier waarop fenomenen worden verbonden aan processen en systemen. Ondermijning wordt zichtbaar als ketenactiviteit die gebruikmaakt van legale infrastructuren zoals havens, transport en financiële dienstverlening.
Datawetenschap speelt hier een dubbele rol. Enerzijds als instrument om signalen te bundelen, patronen te herkennen en scenario’s te verkennen en anderzijds als middel om bestuurlijke en strafrechtelijke interventies te onderbouwen. Crime scripting vormt een interessant analytisch element: door criminele processen te ontrafelen als opeenvolgende handelingen ontstaat inzicht in kwetsbaarheden, schakels en mogelijke interventiepunten. Deze methodiek vergroot het handelingsperspectief van professionals en maakt zichtbaar dat ondermijning niet uitsluitend een opsporingsvraagstuk is, maar ook een vraagstuk van sturing, toezicht en bestuurlijke maatregelen.
Wat dit deel bijzonder maakt is de compleetheid. Pieter Tops, Jonas Stuurman, Jimmy Maan, Sven Janssen, Derkjan Elzinga en Willem-Jan van den Heuvel slagen erin om fenomenen, ketens, data, technologie en governance binnen één analytisch raamwerk te plaatsen. Voor professionals is dit van grote waarde. Het maakt ondermijning niet eenvoudiger, maar wel beter te doorgronden.
Bestuurlijke verankering en legitimiteit
Het derde deel behandelt de bestuurlijke verankering van de aanpak. De rol van de burgemeester, het samenspel met het RIEC-stelsel en de inzet van bestuurlijke middelen komen aan bod. Ondermijning wordt hier zichtbaar als een domein waarin bestuur, recht en uitvoering samenkomen.
De slotbeschouwing plaatst data binnen deze context en benadrukt dat democratische legitimiteit en bestuurlijke proportionaliteit geen randzaken zijn. Interventies die diep ingrijpen in economische of sociale structuren vergen onderbouwing, rechtvaardiging en transparantie. Dit deel herinnert eraan dat de bestrijding van ondermijning uiteindelijk ook een normatief en politiek vraagstuk is.
Kracht van het boek
De kracht van Ondermijning en Datawetenschap ligt in de combinatie van praktijkvoorbeelden, casuïstiek, wetenschappelijke inzichten en handelingsperspectief. De tekst is rijk, analytisch en compleet, zonder opsmuk of sensatie. Datawetenschap wordt niet als wondermiddel gepresenteerd, maar als instrument dat alleen werkt binnen ketens, governance en uitvoering. Het maakt de ondermijningsaanpak begrijpelijk zonder haar eenvoudiger te maken dan zij is.
Kritische kanttekening
Soms lijkt datagedrevenheid te worden gepositioneerd als een primair organisatorische of technische opgave, terwijl juist governance, politiek en capaciteit in de uitvoeringspraktijk doorslaggevend zijn. De vraag wie stuurt, wie beslist en wie verantwoordelijkheid draagt binnen de keten blijft daarmee deels impliciet. Juist daar wringt in de praktijk vaak de ondermijningsaanpak: tussen inzicht en interventie bevindt zich een bestuurlijke ruimte die niet alleen met data kan worden gevuld.
Ondermijning en Datawetenschap is een uitzonderlijk compleet en bruikbaar boek voor bestuurders, beleidsmakers, RIEC-professionals, data-analisten, juristen en veiligheidsadviseurs. Het toont dat de bestrijding van ondermijning niet kan zonder data, maar evenmin zonder governance, vakmanschap en democratische legitimiteit. Alleen al door het lezen ontstaat handelingsperspectief, en dat is zeldzaam in dit domein.
Over Elmas Duduk
Elmas Duduk is psycholoog en bedrijfskundige. Als expert Lerende Organisaties en Veranderkundige begeleidt zij gerenommeerde organisaties bij complexe verandertrajecten, inrichtingsvraagstukken en kennismanagement. Zij is auteur van de boeken Crossmenstorschap en Comforttransitie.