We zijn geneigd het tegenovergestelde te doen. We kijken naar de luidste stemmen, naar wie het debat domineert, naar wie zichtbaar strijd voert. Maar volgens Brandsma begrijpen we polarisatie pas als we zien wat er met het midden gebeurt.
Polarisatie is geen conflict
Wanneer spanning oploopt in organisaties, grijpen leiders vaak naar conflicthantering. Er wordt gemedieerd, er worden gesprekken georganiseerd, er wordt gezocht naar redelijkheid. Maar polarisatie is iets anders, benadrukt Brandsma: ‘Een conflict heeft altijd plaats, tijd en probleem-eigenaar. Je kunt bij een conflict aanwezig zijn. Laten we zeggen dat iemand op de afdeling heel erg pissig wordt en met de deur slaat en het pand uitrent. Dan is dat een conflict. Het heeft een plaats, een tijd en probleem-eigenaren. En eigenlijk moet je jezelf gelukkig prijzen: dit is alleen maar een conflict.’ Polarisatie speelt, volgens Brandsma, immers zich op een ander niveau af: ‘Polarisatie is wij-zij-denken. Het zit in hoofden van mensen. Identiteiten hebben zich vastgezet. En dan voel je al: ik kom er niet met het kalmeren van de gemoederen. Daar zitten wij-zijs in die hoofden en die zijn veel hardnekkiger.’
Op het moment dat je verstand in de weg gaat staan, dat je het belangrijker vindt om strijd te voeren over die ander dan om naar je eigen belang te kijken, dan spelen resultaten of lange termijn geen rol meer. Brandsma: ‘Je bent dan alleen nog bezig met datgene waarin je gekrenkt bent.’
Het stille midden onder druk
In vrijwel elke organisatie bevindt de meerderheid zich niet op de flanken, maar in het midden. Brandsma: ‘In de praktijk zijn er grote groepen medewerkers die in dat midden verkeren. Die zowel weten wat de ene kant als wereldbeeld heeft, maar ook op de hoogte zijn van de andere kant. Vaak is dat midden ook de meerderheid. Al krijgen we de indruk van niet, omdat de polen zich zo manifesteren.’
Dat midden noemt Brandsma het stille midden. En juist dat midden wordt onder druk gezet: ‘In polarisatie wordt dat midden altijd op de korrel genomen door de flanken. Kies positie. Je wilt toch niet aan de verkeerde kant van de geschiedenis staan? Als jij in het midden staat, dan ben je medeschuldig. Dat noem ik polarisatiedruk. De polen zijn voortdurend bezig om het midden te dwingen tot een keus: ben je voor ons óf tegen ons?’
Belangrijk is dat de uitersten elkaar eigenlijk nooit proberen te overtuigen. Brandsma: ‘Die overkant hebben ze nodig. Stel dat iemand op de tegenpool zou zeggen: ik heb naar jou geluisterd en ik ben het eigenlijk met je eens. Dan valt het hele kaartenspel in elkaar. Wil je positie verwerven, dan heb je die tegenpool nodig. En ondertussen oefen je druk uit op het midden.’
De zesde positie
Wat betekent dit voor leiders? Veel managers kiezen automatisch voor de rol van bruggenbouwer: neutraal, rationeel, boven de partijen. Volgens Brandsma werkt dat niet wanneer polarisatie is doorgeschoten: ‘Een bruggenbouwer is geneigd om boven de partijen te gaan staan. Ik ben neutraal, ik ga bemiddelen, ik ga op zoek naar de feiten. Maar als het polarisatie is, werkt die bruggenbouwerspositie niet.’
Daarom introduceert hij wat hij de zesde positie noemt. Brandsma: ‘In die zesde positie stel je je niet op boven de partijen, maar begeef je je ín het midden. Je gaat rekruteren uit dat midden. Dat zijn vaak informele leiders. Mensen bij wie je moet zijn als je wil weten wat het echte dilemma op de werkvloer is.’
Leiderschap betekent hier niet het verbinden van uitersten, maar het versterken van het midden.
Leren luisteren
Die rol vraagt andere vaardigheden dan veel leiders gewend zijn: ‘Je moet heel goed kunnen luisteren - ik noem dat de worsteling naar boven luisteren. Maar daarna moet je woorden geven aan wat je hebt beluisterd. Dat is leiderschap: ergens naartoe leiden. En als je dat goed doet, dan zegt dat stille midden: nu is er eindelijk iemand die ons leidt, die woorden geeft aan wat wij meemaken.’
Meesterschap in polarisatie begint volgens Brandsma met het herkennen van de dynamiek: ‘Het eerste element van meesterschap zit in het werkelijk doorgronden van die dynamiek. Zodat je hem niet alleen op het NOS Journaal herkent, maar hem al aanvoelt komen op de werkvloer. De brandstof herkennen. En zelf niet per ongeluk brandstof leveren.’
Wie polarisatie wil doorbreken, moet dus niet eerst naar de uitersten kijken. Maar naar het midden - en daar durven gaan staan.
Luister deze aflevering van de Boekenpraktijk op deze pagina of open de podcast in jouw favoriete podcastspeler, zoals Spotify, Apple Podcasts, Google Podcasts of YouTube.
STELLINGEN
In de podcast legt host Willem van Leeuwen Bart Brandsma twee stellingen voor:
De grootste aanjagers van polarisatie zijn niet de extremen maar het zwijgende midden.
Wie vandaag oproept tot meer dialoog begrijpt polarisatie meestal niet.
Boekentip
Brandsma tipt Over tirannie van Timothy Snyder. ‘Het is een dun boekje met twintig richtlijnen die we nodig hebben om overeind te blijven en de democratie te blijven ondersteunen,’ zegt hij. ‘Eén van de dingen die hij noemt is: koester je eigen taal, praat elkaar niet na, blijf weg bij het internet en lees boeken. Dat helpt je om je te positioneren in turbulente tijden.’OVER DE BOEKENPRAKTIJK
De Boekenpraktijk is een podcast van Managementboek. Presentator Willem van Leeuwen onderzoekt elke twee weken samen met auteurs hoe de theorie van managementboeken aansluit bij de praktijk.