Bankencrisis: de wankele fundamenten van het financiële systeem

De bankencrisis van 2008 was geen incident, maar een keerpunt in de wereldeconomie. Wat begon met het faillissement van Lehman Brothers op 15 september 2008, groeide uit tot de grootste financiële crisis sinds de jaren dertig. Banken die te groot waren om te falen, bleken tegelijk te groot om te redden. Het vertrouwen in het financiële systeem verdween en overheden moesten met honderden miljarden ingrijpen om een totale ineenstorting te voorkomen.

Ook Nederland ontkwam niet aan de gevolgen. ABN AMRO werd genationaliseerd, ING kreeg miljarden staatssteun en SNS Bank viel uiteindelijk toch om. De crisis legde bloot hoe kwetsbaar ons financiële stelsel was en hoe ver banken waren afgedwaald van hun maatschappelijke functie. Risicovolle speculatie, bonuscultuur en gebrekkig toezicht vormden een explosieve mix.

Toezicht als reparatie achteraf

Na de crisis kwam het besef dat er fundamenteel iets mis was gegaan met het toezicht op banken. De val van Lehman Brothers had niemand zien aankomen, ook DNB en de ECB niet. Toezichthouders hadden te veel vertrouwd op de zelfregulerend vermogen van de markt en te weinig gekeken naar de onderliggende risico's. De invoering van strengere kapitaaleisen, stresstesten en nieuwe Europese toezichtstructuren moest dit corrigeren.

Nederlandse banken op het randje

De Nederlandse bankensector toonde zich kwetsbaarder dan velen hadden gedacht. ING, ooit symbool van Nederlandse zakelijke trots, moest met gebogen hoofd aankloppen bij minister Wouter Bos. De bank had zich verslikt aan Amerikaanse hypotheken en dreigde mee te worden gezogen in de ondergang. Alleen massale overheidssteun kon redding brengen.

Fraude als systeem

De bankencrisis was niet alleen een kwestie van verkeerde risico-inschattingen. Steeds meer kwam aan het licht dat er sprake was van systematische fraude, misleiding en manipulatie. Banken verkochten bewust producten aan klanten die ze niet begrepen, manipuleerden rentetarieven en hielpen bij witwassen. Het vertrouwen in het financiële systeem raakte diep beschadigd.

SNS: van trots naar nationalisatie

SNS Bank, ontstaan uit de Twentsche Bank en uitgegroeid met de overname van BLG Hypotheken en SNS Property Finance, leek aanvankelijk de crisis te overleven. Maar de bank had zich te veel gewaagd aan risicovolle vastgoedfinanciering. In 2013 greep minister Dijsselbloem in en nationaliseerde SNS, waarbij aandeelhouders en obligatiehouders hun vermogen verloren.

De internationale dimensie

De bankencrisis was geen puur Amerikaans of Nederlands fenomeen, maar een wereldwijde aardbeving. Europa werd dubbel getroffen: eerst door de crisis zelf, daarna door de staatsschuldencrisis die erop volgde. Landen als Griekenland, Ierland en Portugal kwamen in acute nood. De eurozone dreigde uit elkaar te vallen.

Lessen voor de toekomst

Vijftien jaar na Lehman Brothers is de vraag niet of er een nieuwe crisis komt, maar wanneer en in welke vorm. De lessen van 2008 lijken alweer te vervagen. Banken worden weer groter, de regulering wordt afgezwakt en risicovolle praktijken keren terug. Tegelijk zijn nieuwe bedreigingen ontstaan, van cryptovaluta tot schaduwbankieren.

Een wake-up call die we negeren

De bankencrisis had een keerpunt kunnen zijn. Een moment waarop we ons financiële systeem fundamenteel hadden kunnen hervormen. In plaats daarvan hebben we gekozen voor reparatie en symptoombestrijding. Banken zijn gered, bonussen zijn terug en het korte termijndenken regeert opnieuw.

De boeken en analyses over de crisis bieden meer dan historisch inzicht. Ze zijn een waarschuwing voor de toekomst. Want zoals Joris Luyendijk aantoonde: de cultuur binnen banken is nauwelijks veranderd. En zoals Hester Bais blootlegt: met creatief boekhouden en medeweten van toezichthouders wordt de werkelijkheid nog steeds verbloemd.

De vraag is niet of we geleerd hebben van de bankencrisis. De vraag is of we bereid zijn de consequenties te trekken uit wat we geleerd hebben. Want de volgende crisis komt eraan, langzaam maar zeker. En deze keer hebben overheden veel minder ruimte om in te grijpen.