In het boek The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy is ‘42’ het ludieke antwoord op de Ultieme Vraag over het Leven, het Universum en Alles. De titel van het boek van Remco Helwerda is een knipoog naar deze cultklassieker. Maar de inhoud is wel degelijk serieus. De ultieme vraag is voor hem ‘het begrijpen van hoe dat nou allemaal in elkaar steekt’. En ‘dat’ is de diepe betekenis van wiskunde, natuurkunde, scheikunde en biologie in relatie tot de natuur en de maatschappij. Je zou ook kunnen zeggen dat het in de kern gaat om de relatie tussen mens en technologie. Het boek behandelt een veelheid aan ‘grote vragen’ die de auteur gedurende zijn leven tot nu toe hebben beziggehouden. Hij maakt (uiteraard) wel het voorbehoud dat niet alle grote vragen aan de orde komen, maar dat sprake is van een persoonlijke selectie.
vier onderdelen
Het lijvige boek biedt veel waar(de) voor zijn geld. Eigenlijk krijgt de lezer vier boeken voor de prijs van één: 1) filosofie in relatie tot het ‘natuursysteem’, 2) natuurwetenschap, technologie en systeemtheorie, 3) intelligentie en bewustzijn (inclusief een uitgebreide behandeling van AI) en 4) een visie op de huidige staat en ontwikkeling van onze maatschappij. Maar wat het boek bijzonder maakt, is dat deze vier onderdelen via filosofie en systeemdenken aan elkaar gekoppeld zijn. Hiermee ontstaat een holistisch perspectief op het geheel. Ook bijzonder is dat de auteur op bijna elk onderwerp na een behandeling van de ‘feiten’ zijn persoonlijke mening geeft. Hierdoor kun je als lezer ook beter je eigen positie ten aanzien van een bepaald onderwerp bepalen.
Het concept van ‘waarde’ vormt daarbij een belangrijk verbindend element. Vanuit een ‘filosofische’ definitie wordt het begrip operationeel gemaakt voor de toepassingen van technologie. In het deel over de invloed van AI op mensen, organisaties en maatschappij (dat overigens over meer gaat dan alleen AI) komt dit bijvoorbeeld mooi tot uiting in diverse voorbeelden van de waarde van AI. Het laatste deel, Onze maatschappij, bevat een bespiegeling over de huidige ontwikkelingen en een dystopisch wereldbeeld met alle mogelijke natuurlijke en door de mens veroorzaakte rampen. Deze zijn zelfs met elkaar in verband gebracht via een handzaam diagram. Het boek eindigt gelukkig met een wat hoopgevender, utopische variant van onze toekomst. Er volgt ook nog een aantal oplossingsrichtingen op basis van de behandelde technologieën, waaronder een verstandige inzet van AI.
De auteur lijkt al zijn kennis en inzichten over de onderwerpen te willen delen. Soms geeft hij aan dat het te ver voert om dieper op een bepaald onderwerp in te gaan, maar doet hij dat vervolgens toch. Op veel andere plaatsen belooft hij er later op terug te komen. Men kan hem er moeilijk op betrappen zo’n belofte te verzaken, maar misschien is het een idee om in een volgende (e-book)versie heen- en weerklikbare verwijzingen naar de gerelateerde teksten in te bouwen. Dan wordt het voor de lezer nog eenvoudiger om de verbanden te blijven zien.
De bèta-achtergrond van de auteur verraadt zich soms impliciet in zijn opvattingen over (wetenschaps)filosofie en in de uitgebreide behandeling van bepaalde ‘technische onderwerpen’, maar in zijn zoektocht naar grote vragen gaat hij, vanuit een filosofische basis, ook ver in de behandeling van andere wetenschapsgebieden. De auteur heeft duidelijk veel gelezen en beschikt over meer dan gemiddelde kennis van de afzonderlijke onderwerpen en hun onderlinge samenhang. Sommige delen, zoals de behandeling van kwantumkosmologie, zijn niet altijd eenvoudig te begrijpen. Gelukkig geeft de schrijver ook een leesadvies over manieren waarop dit soort onderwerpen kunnen worden overgeslagen zonder de grote lijn uit het oog te verliezen. Daarbij is het boek in een prettig leesbare stijl geschreven en bevat het veel praktijkvoorbeelden.
Zoals te verwachten bevat zelfs dit boek nog niet het antwoord op de ultieme vraag. Misschien is een deel van zo’n antwoord wel dat we ons als mens een integraal onderdeel van de natuur zouden moeten voelen, zodat we er ook in ons eigen belang beter voor gaan zorgen…
Over Rob Reitsma
Rob Reitsma is organisatieontwikkelaar en freelance consultant, gespecialiseerd in duurzame dienstverlening. Hij combineert ruim 25 jaar ervaring in innovatiemanagement, organisatieontwikkeling, businessarchitectuur en IT met oog voor de menselijke kant van verandering. Daarnaast is hij kerndocent bij Hogeschool NCOI en begeleidt hij studenten bij praktijkgericht onderzoek en masterscripties.