Peter Kanne is bekend als opinieonderzoeker; al eerder publiceerde hij het prikkelende boek Gedoogdemocratie (2011), met als kernvraag of stemmen wel zin heeft, naar aanleiding van het toenmalige ‘gedoogkabinet’ met de PVV. In zijn nieuwe boek Lang zal ik lekker leven verbreedt hij zijn scope aanzienlijk en brengt hij in kaart hoe het ervoor staat met Nederland en de Nederlanders op een aantal terreinen: welvaart en geluk, werk, communicatie, gezondheid, duurzaamheid en - last but not least, als een soort totaalbalans - weerbaarheid.
welvaartshypochonders
En hoewel Nederland op een aantal belangrijke indicatoren nog steeds bovengemiddeld goed scoort, kun je onmogelijk vrolijk worden van zijn boek. Ja, we zijn nu nog best gelukkig - zeggen we zelf als het ons gevraagd wordt - en ook tamelijk welvarend: de gemiddelde Nederlander heeft blijkbaar 58.000 euro op de bank staan en kan per jaar 2,5 keer op vakantie. Maar de welvaart is uiterst ongelijk verdeeld; we hebben ook ruim een half miljoen echt arme mensen en krijgen dat maar niet opgelost.
We zijn bovendien welvaartshypochonders, want we zijn snel geneigd om te somberen. Zelf vinden we dat we vrij hard werken, maar eigenlijk valt dat tegen: de deeltijdcultuur is in Nederland wijdverbreid en we hebben de neiging om vrije tijd en privézaken belangrijker te vinden. Willen we onze welvaart behouden, ook bij toenemende vergrijzing, dan zal er volgens Kanne echt een tandje bij moeten qua arbeidsproductiviteit.
eenzaamheid
Communicatief drijven we af naar steeds meer digitaal en steeds minder echt, fysiek contact - en AI gaat daar naar verwachting niet bij helpen. Ook neemt de eenzaamheid toe. Bij onze gezondheidszorg gaat cureren ten onrechte boven preventie; we zouden daar meer sturing kunnen gebruiken, in de wetenschap dat te veel vrijheid schadelijke gevolgen kan hebben.
duurzaamheid
Hetzelfde geldt voor duurzaamheid, waarvan we denken dat we als land al bovenmatige prestaties leveren, maar in feite bakken we er - uitzonderingen daargelaten - maar weinig van. Er moeten nota bene rechtszaken tegen de overheid gevoerd worden om die te dwingen zich aan de eigen regels te houden. Zelf hebben we weinig last van vliegschaamte en gaan we ons te buiten aan impulsieve kledinginkopen, die we vervolgens net zo gemakkelijk weer terugsturen.
Kanne is er niet gelukkig mee en geeft twee pagina’s aan suggesties hoe het anders en beter zou kunnen. Hij wijst op de rol die overheden en grote bedrijven zouden kunnen en moeten spelen, maar verzaken. Tegelijk legt hij de bal ook bij onszelf, omdat werkelijke verandering van onderaf begint.
hoogvertrouwenland?
Nederland geldt traditioneel als volledige democratie en als hoogvertrouwenland, maar gezien de onheilspellende trends mogen we daar niet langer gerust op zijn. Kanne taxeert de huidige toestand op z’n best als ‘medium trust’. Er is, niet alleen in Nederland, sprake van verval van democratisch ethos en de simplificerende gedachte dat democratie gelijkstaat aan de uitdrukking van de volkswil wint terrein.
Kanne trekt de - vaker genoemde - parallellen met de situatie vóór de Tweede Wereldoorlog en stelt dat het nóg belangrijker is om goed te zijn vóór dan tijdens de oorlog.
wars van bemoeizucht
Tja, en dan die weerbaarheid - ook daar zit het niet goed mee. ‘We verweken waar we bij staan’ en zijn wars van bemoeizucht en instructies van bovenaf. Maar we zijn allerminst voorbereid op noodsituaties en ook de overheid komt niet al te best voor de dag, met de toeslagenaffaire en bouwfraude als bekende voorbeelden.
Kanne pleit voor ethisch leiderschap en noemt Erik Pool en zijn team van Dialoog & Ethiek als moedige ethische leiders - daarvan zouden we er veel meer kunnen gebruiken. Ten onrechte wordt vaak gezegd dat de hoogopgeleide elite zou neerkijken op lageropgeleiden; empirisch blijkt daar geen bewijs voor te zijn en frontlijnwerkers worden juist verreweg het meest vertrouwd.
grote én kleine helden
Maar er geldt ook: ‘Als je het beter denkt te weten, moet je het zeggen!’ We hebben een actievere wetenschap nodig, plus grote én kleine helden. CEO’s mogen zich als activisten laten gelden, maar helaas is dat sinds Donald Trump op z’n retour. AFAS is een van de weinige lichtpuntjes. Datzelfde geldt voor de laatste Tweede Kamerverkiezingen, omdat het daarbij weer ging om gemeenschapszin en fatsoen.
De dreiging van autoritarisme is allerminst uit de lucht en elke verkiezing kan nu een soort ‘last call’ voor de democratie zijn.
In zijn boek weet Kanne - wat niet verrassend is - een schat aan objectieve gegevens te benutten. Tegelijk bekent hij kleur en neemt hij weloverwogen, maar helder positie in. Op de achterzijde wordt Lang zal ik lekker leven door Sheila Sitalsing gekarakteriseerd als ‘een snoepdoos vol inzichten en dwarsverbanden’, en dat is het.
Maar: hiervan snoepen is niet alleen lekker…
Over Rogier van der Wal
Rogier van der Wal is lector bij een hogeschool met een achtergrond in klassieke talen, filosofie en bestuurskunde. Hij is tevens actief als literair vertaler, als musicus en als voorzitter van een lokale Rekenkamer.