In Je bent niet de baas, maar je moet er wel iets mee betogen Marije van den Berg en Nico Groen dat je zelf geen baas hoeft te zijn om invloed te hebben. Door initiatief te nemen en samen te werken, kunnen mensen zelf veel voor elkaar krijgen in organisaties en in de samenleving. Ze illustreren dat met praktische voorbeelden uit het (werk-)leven van alledag.
William Ross Ashby en Anthony Stafford Beer.
Mijn aandacht werd getrokken door het boek omdat ik van Nico Groen weet dat hij - net als ik - een systeemdenker is in de traditie van William Ross Ashby en Anthony Stafford Beer. Rijke en best complexe concepten die hun oorsprong hebben in het midden van de vorige eeuw. En dat zie je duidelijk terug in dit boek. Het boek sluit qua theoretische basis goed aan bij systeemdenken en cybernetica, maar het is geen theoretisch boek en het wordt daardoor niet ingewikkeld. Systeemtheoretische concepten worden genoemd en eigenlijk meteen voorzien van toepassingen op hedendaagse organisaties. Ik denk dat het ook zonder diepgaande kennis van de onderliggende theoretische basis goed te volgen en te gebruiken is.
Positioneel versus transactioneel organiseren
De auteurs beschrijven dat organisaties vaak zijn ingericht met functies, posities, regels, hiërarchie en controle. Daardoor kunnen mensen wel eens denken dat alleen leidinggevenden besluiten kunnen nemen om problemen op te lossen. Dit maakt medewerkers en burgers passiever, terwijl zij vaak juist veel kennis en ideeën hebben. Veel problemen zijn complex en kunnen niet door één persoon worden opgelost. Toch blijven mensen wachten op beslissingen van bovenaf, waardoor veranderingen langzaam gaan.
vertrouwen
Van den Berg en Groen stellen dat mensen van nature in staat zijn om samen dingen te organiseren. In plaats van alles via regels en procedures te regelen, kun je beter vertrouwen op samenwerking, initiatief en verantwoordelijkheid van mensen zelf. Hier introduceren de auteurs het idee van gemeenschappelijk organiseren. Dat betekent dat mensen samen verantwoordelijkheid nemen voor iets dat van iedereen kan zijn, zoals een organisatie, buurt of project. In de theorie heet dit ook wel transactioneel organiseren. Hun pleidooi is: je hoeft geen formele macht te hebben om iets te verbeteren. Door initiatief te nemen, anderen te betrekken en kleine stappen te zetten, kun je al veel in beweging brengen. Goede samenwerking vraagt om vertrouwen, open communicatie en gedeelde verantwoordelijkheid.
Voor wie is dit boek?
Het boek lijkt vooral geschreven voor professionals die werken in organisaties met veel regels en hiërarchie, zoals ambtenaren, beleidsmedewerkers, projectleiders en adviseurs. Hoe groter en bureaucratischer de organisatie, hoe herkenbaarder. Vooral mensen die verantwoordelijkheid voelen voor een probleem, maar geen formele macht hebben om beslissingen te nemen, zullen zich herkennen in de situaties die de auteurs beschrijven. De boodschap van het boek is duidelijk: je hoeft geen formele macht te hebben om invloed uit te oefenen. De auteurs laten zien dat mensen zelf initiatief kunnen nemen en samen veranderingen kunnen realiseren. Door voorbeelden en toegankelijke uitleg wordt deze boodschap begrijpelijk en herkenbaar voor de doelgroep.
machtsverhoudingen
Tegelijkertijd kan de boodschap soms vrij idealistisch overkomen. Wellicht zelfs naïef: ‘Het is natuurlijk waar wat er staat, maar bij ons werkt dat zo niet’. In veel organisaties bestaan er sterke structuren, regels en machtsverhoudingen die het moeilijk maken om zomaar initiatief te nemen. Het boek benadrukt wel het belang van samenwerking en initiatief, maar geeft minder concrete handvatten voor situaties waarin systemen of leidinggevenden echt weerstand bieden. In die zin is het boek een mooie bron van inspiratie, maar zeker geen handleiding. Het vraagt van de lezer zelf om te bepalen hoe de ideeën in de praktijk kunnen worden toegepast.
Mede door de toon van het boek, soms ironisch (of wellicht zelfs wat cynisch?), krijg ik de sterke indruk dat de auteurs zelf ook goed doorhebben dat het in praktijk brengen van hun boodschap allesbehalve eenvoudig is. Hoe dan ook: Je bent niet de baas, maar je moet er wel iets mee is een inspirerend boek voor iedereen die niet alleen wil mopperen over organisaties, maar wil ontdekken dat en ook hoe je zelf invloed kunt uitoefenen, ook zonder baas te zijn.
Over Charles Engelen
Drs. Charles Engelen CMC faciliteert veranderprocessen op individu-, team- en organisatieniveau rond vraagstukken op het gebied van structuur, besturing en cultuur van professioneel werk, samenwerking in (management-)teams, conflicten en vertrouwenscrises, leren en ontwikkelen, persoonlijke professionele groei.