‘Gamechangers gaat over hoe je een systeem in beweging kietelt’

In dit boek kijk je aan de hand van uiteenlopende voorbeelden naar hoe we omgaan met systemen. Wat hebben de Oostvaardersplassen en Singapore gemeen?

Deze twee zijn prachtige voorbeelden van systemen die door een slimme systeemontwerper, met behulp van een aantal eenvoudige maar heel gerichte interventies, zijn uitgegroeid tot ontzettend rijke en succesvolle ecosystemen.

De Oostvaardersplassen is het verhaal van een ecoloog, Frans Vera, die een aantal zorgvuldig gekozen diersoorten bij elkaar heeft gezet en daardoor de natuur de kans gaf om te groeien en te bloeien. Hij gaf die dieren een plek als landschapsarchitecten, waardoor het landschap in evenwicht wordt gehouden. De dieren zorgden ervoor dat niet één bepaalde soort gras of bomen het hele gebied kon overwoekeren en zo een monocultuur tot stand bracht.

In Singapore was die rol weggelegd voor Lee Kuan Yew. Toen Singapore uit de Maleisische federatie werd gegooid, heeft hij een aantal slimme interventies gedaan waardoor Singapore is gaan bloeien. Hij koos voor Engels als voertaal, hij profileerde Singapore als handelsstaat en hij trad keihard op tegen corruptie. Zo is het gevoel ontstaan dat Singapore een goede plek is om te ondernemen.

Tegelijk heeft hij een geweldig onderwijssysteem opgezet, dat de beste beroepsbevolking aflevert. De staat zelf profiteert er ook van, want de overheid heeft daardoor ontzettend competente civil servants. Dankzij deze interventies is een opwaartse spiraal van welvaartcreatie ontstaan, die weer heeft geleid tot een nieuwe kettingreactie met positieve gevolgen.

Je bent schatplichtig aan Donella Meadows, die je omschrijft als iemand die systemen kon lezen. Zij heeft een rangschikking gemaakt van verschillende hefbomen die invloed hebben op systemen. Wat heb je van haar geleerd?

Ik val al vijf jaar talloze mensen lastig met haar ideeën, ja, bijna uit het luchtledige. Haar boek, Thinking in Systems, is het interessantste document dat ik in mijn leven heb gelezen. Dat boek heeft veel te weinig aandacht gekregen, Meadows is ook te jong gestorven.

Eén van de hoofdstukken heet ‘Leverage Points, Places to Intervene in a System’ en dat is als pdf gaan circuleren. In die dertien pagina’s schrijft ze dat er elf hefbomen zijn om een systeem te beïnvloeden, elf knoppen waarop je kunt drukken. Dat was voor mij een openbaring. Zij heeft mij geleerd hoe ongelooflijk elegant complexe systemen zijn en dat je ze kunt lezen. Waarom weet niemand dit, dacht ik telkens. Toen heb ik besloten dat verhaal zelf maar te gaan vertellen.

Waarom boeit dit onderwerp je zo? In je boek behandel je ook de huidige staat van Nederland. Die gaat je aan het hart, lijkt het.

Dat is exact het antwoord op die vraag. Kijk, de politiek bestaat uit een groep mensen die met een aantal instrumenten probeert de samenleving vooruit te brengen. Vrij vertaald: zij zijn de systeemarchitecten die systeeminterventies doen. Maar er bestaat een volstrekte systeemblindheid in de manier waarop er geïntervenieerd wordt.

De politici in Nederland zijn totaal doordrongen van het idee dat het land gereguleerd, beteugeld en gedisciplineerd moet worden. De overheid bemoeit zich tot in de kleinste details met de samenleving om die tegen zichzelf te beschermen. Zodra er iets gebeurt wat niet binnen het systeem past, krijgen we nieuwe wetgeving erbovenop. Dat systeem, en dus ook de politici, is helemaal blind geworden voor zijn eigen obsessief-compulsieve beheersdrang.

We hebben te maken met voortwoekerende systeemdoelen: we zitten met een zorgcrisis, een woningcrisis, een vergrijzingscrisis, een energiecrisis. Maar wie een goed idee heeft om die problemen op te lossen, loopt tegen de muur van een bemoeizuchtige staat op, die alles zo in protocollen en regels heeft gegoten dat je niet kunt veranderen. Dat baart mij grote zorgen. De Toeslagenaffaire is natuurlijk het beste voorbeeld, met een staat die geen gezichtsverlies wilde leiden en daardoor het gedrag van een maffiastaat ging vertonen.

Verklaart je verlangen naar een overheid die meer afstand houdt ook jouw associatie met de VVD? In SUE & The Alchemists werk je samen met Klaas Dijkhoff en voormalig campagneleider Bas Erlings.

Nee, niet echt. Ik werk zeer prettig met hen samen, maar ik beschouw mezelf niet als VVD’er. Eerder als een optimistisch progressief, die vanuit uitkomsten denkt, niet vanuit principes. De uitkomst die ik voor ogen heb, is dat Nederland, ook in deze snel veranderende wereld nog steeds een paradijselijke plek is om te wonen, met een fantastische economie die welvarend werk produceert voor zoveel mogelijk mensen, met een natuur die verder herstelt en tot leven komt. Zowel liberale als socialistische principes kunnen dat doel in de weg staan. Principes voelen moreel goed, maar ze houden ons weg van datgene wat we nodig hebben. Dus ik ben niet links of rechts, ik ben uitkomstobsessief.

In feite zeg je dus: doordat we systemen en hun elf hefbomen niet begrijpen, zijn we niet in staat de juiste veranderingen door te voeren en die crises te doorbreken.

We begrijpen niet welke onzichtbare lagen in de systemen ons gedrag bepalen. Wij mensen denken nog steeds dat we vrije mensen zijn, die zelf kiezen voor ons gedrag. Dat is niet zo.

Mijn werkhypothese is een radicaal andere: de systemen waarvan wij deel uitmaken, produceren zowel onze overtuigingen als onze gedragingen. Stel: jij gaat eten bij je schoonmoeder. Na afloop zeg je haar dat je het waanzinnig lekker vond, en geef je haar vijftig euro. Dat zou volstrekt krankzinnig gedrag zijn. Maar in een restaurant zou het volkomen normaal zijn. De context waarin we zitten, met al zijn impliciete spelregels, doelen en feedbackloops, bepalen wat in die context past en wat gepast gedrag is en wat niet.

Zolang we niet snappen in welke context we zitten, met welke spelregels en doelen, en we proberen ons gedrag te veranderen, dan zijn we eigenlijk vanuit een soort systeemblindheid aan te proberen nieuw gedrag te vertonen. Dat werkt niet, is mijn overtuiging. Daarom is het zo belangrijk systemen te leren lezen en die elf hefbomen te begrijpen. Dat stelt je in staat met kleine ingrepen grote veranderingen te ontketenen. Daar gaat het mij om. Gamechangers gaat over hoe je een systeem in beweging kietelt.

De kunst van gedrag ontwerpen van je vrouw Astrid Groenewegen was ooit het bestverkochte managementboek. Wanneer ben jij tevreden?

Astrid heeft net weer een boek uit, De gelukscode, over het ontwerpen van contexten of omgevingen die vanzelf geluk uitlokken. Een heel goed boek, als ik het mag zeggen. Maar we voelen onderling geen competitie. Ik ben al heel gelukkig met deze nominatie.