Hoe kan het dat een ‘goede’ raad van commissarissen toch faalt in het toezichthouden? Die vraag vormde het vertrekpunt voor mijn proefschrift aan de Universiteit Utrecht. En de conclusie die ik na jaren onderzoek moest trekken, is even eenvoudig als ongemakkelijk: goed toezicht vereist kennis, maar kennis alleen is niet genoeg. Het vraagt praktische wijsheid. Diezelfde conclusie staat centraal in mijn boek Wijs toezicht.
Kennis is niet het probleem
In de discussies over boardroom-kwaliteit draait het meestal om structuur: de juiste profielen, de onafhankelijkheid van commissarissen, de kwaliteit van de informatievoorziening. Al die zaken zijn relevant. Maar ze raken niet aan het wezenlijke punt: wat gebeurt er ín de hoofden en harten van commissarissen op het moment dat er echt iets op het spel staat? Neem het ss Rotterdam van woningcorporatie Woonbron: een verlies van ruim een kwart miljard euro, ondanks een raad van commissarissen bestaande uit onder meer twee hoogleraren en een rechtbankvoorzitter. Ruime kennis, veel status, en toch falend toezicht.
De oude Grieken kenden drie vormen van kennis: episteme (theoretische kennis), techne (vakmanschap) en phronesis (praktische wijsheid). In governance-opleidingen en -profielen wordt volop geïnvesteerd in de eerste twee. De derde, de wijsheid om in een concrete situatie, met onvolledige informatie en tegenstrijdige belangen, de juiste afweging te maken en het juiste te doen, wordt verondersteld aanwezig te zijn. Ze wordt zelden benoemd, nauwelijks herkend en bijna nooit expliciet ontwikkeld. Dat is een gemis. En, zoals de praktijk keer op keer laat zien, een risico.
Wijsheid laat zich herkennen
In Wijs toezicht heb ik praktische wijsheid geoperationaliseerd langs vijf dimensies: Ervaring, Morele oriëntatie, Emotieregulatie, Reflectie en Omgang met onzekerheid. Samen vormen ze geen statisch profiel, maar een dynamisch samenspel dat ik het dynamisch toezichtsevenwicht noem: de voortdurende wisselwerking tussen deze dimensies die een commissaris in staat stelt te begrijpen wat er werkelijk speelt, ook als de situatie complex en onzeker is.
Wat mij in mijn onderzoek fascineerde: praktische wijsheid laat zich herkennen in taal. Woorden hebben betekenis, en zeker in de context van de bestuurskamer. Ik ontwikkelde een methodologie die aan de hand van wisdom markers de aan- of afwezigheid van praktische wijsheid in teksten, zoals bestuursverslagen en notulen, signaleert. Niet alleen in wát commissarissen zeggen, maar in hóe ze redeneren, welke overwegingen ze expliciteren en hoe ze omgaan met dilemma’s die geen eenduidig antwoord kennen. Goed toezicht is zichtbaar, als je weet waar je op moet letten.
Voorbij de regels
Wijs toezicht is geen academisch handboek. Het is de vertaling van mijn wetenschappelijk onderzoek naar de dagelijkse praktijk van commissarissen en bestuurders. Want juist zij worden regelmatig geconfronteerd met vraagstukken waarvoor het regelboek geen antwoord biedt, de zogenoemde wicked problems: complexe, meervoudige dilemma’s zonder eenduidige oplossing, waarbij belangen conflicteren en de gevolgen van beslissingen zich pas later openbaren. Precies in die situaties zijn de regels zelf ontoereikend. Niet omdat commissarissen ze onvoldoende kennen, maar omdat geen enkel protocol de complexiteit van een wicked problem kan vangen. Wie meent dat betere compliance het antwoord is, stelt de verkeerde diagnose.
concrete handvatten
Wijs toezicht biedt commissarissen concrete handvatten om verder te kijken dan protocollen en procedures: hoe ontwikkel ik mijn wijsheid als toezichthouder? Waar zitten mijn blinde vlekken? Hoe herken ik de kwaliteit van bestuur in wat er wél, en wat er níet, wordt gezegd?
Dit boek is geschreven voor de commissaris die het vak serieus neemt en streeft naar meesterschap. Niet als eindbestemming, maar als voortdurende ambitie. Wie bereid is te reflecteren op de eigen toezichtspraktijk vindt in dit boek een spiegel en concrete aanknopingspunten om die praktijk verder te verdiepen.
In Wijs toezicht laat John van der Starre zien hoe praktische wijsheid bepalend is voor goed toezicht in complexe situaties.
Bestel het boek bij Managementboek en ontdek hoe je als commissaris betere afwegingen maakt wanneer regels tekortschieten.
Over John van der Starre
John van der Starre is bestuurskundige en registeraccountant, met ruime ervaring als (interim-)bestuurder, commissaris en boardconsultant in zowel private als (semi)publieke organisaties. In 2024 promoveerde hij aan de Universiteit Utrecht op zijn onderzoek naar praktische wijsheid in toezicht en bestuur.