Verstrengeling: van quantumdeeltjes tot menselijke systemen

Verstrengeling is een begrip dat ver reikt. Van het meest fundamentele niveau van de quantumfysica tot de complexe dynamiek van familiesystemen en maatschappelijke structuren. In alle gevallen gaat het om verbindingen die verder gaan dan wat op het eerste gezicht zichtbaar is. Deeltjes die over afstand met elkaar verbonden blijven, mensen die onbewust het lot van een ander leven, of machtscentra die onlosmakelijk met elkaar verweven raken.

Deze ogenschijnlijk uiteenlopende verschijnselen delen een gemeenschappelijke kern: ze tonen aan dat isolement een illusie is. Alles wat bestaat, bestaat in relatie tot iets anders. Die fundamentele gedachte verbindt de quantumfysicus met de systeemopsteller, en de politiek analist met de filosoof.

Het raadsel van de quantumverstrengeling

In de quantumfysica is verstrengeling een van de meest verbijsterende verschijnselen. Twee deeltjes kunnen zodanig met elkaar verbonden raken dat een meting aan het ene deeltje onmiddellijk de toestand van het andere beïnvloedt, ongeacht de afstand tussen beide. Einstein noemde het spottend 'spookachtige actie op afstand', maar experimenten hebben keer op keer aangetoond dat het werkelijk bestaat.

Verstrengeling in familiesystemen

Waar quantumfysici spreken over deeltjes die met elkaar verbonden blijven, ontdekten systeemopstellers iets vergelijkbaars in menselijke systemen. Familieleden kunnen onbewust verstrengeld raken met het lot van anderen in hun systeem, vooral wanneer iemand is uitgesloten of vergeten. Deze onzichtbare loyaliteiten bepalen vaak meer van ons gedrag dan we ons realiseren.

Het verschil tussen binding en verstrengeling

Niet elke verbinding is een verstrengeling. Een gezonde relatie kenmerkt zich door verbondenheid met behoud van eigenheid. Verstrengeling daarentegen houdt in dat grenzen vervagen en je jezelf verliest in de ander. In familiesystemen ontstaat dit vaak wanneer kinderen onbewust proberen het lot van een uitgesloten familielid te compenseren.

Maatschappelijke verstrengeling

Ook in de politiek en media zien we vormen van verstrengeling die het functioneren van democratische instituties beïnvloeden. Wanneer politici, journalisten, voorlichters en lobbyisten zodanig met elkaar verweven raken dat hun belangen vermengen, ontstaat een systeem waarin checks and balances onder druk komen te staan.

De filosofie van verstrengeling

Filosofen onderzoeken verstrengeling op een fundamenteler niveau. Hoe verhouden mens, natuur en techniek zich tot elkaar? Kunnen we deze domeinen überhaupt nog als gescheiden beschouwen? Of zijn we beland in een tijdperk waarin deze grenzen zijn vervangen door nieuwe vormen van samensmelting?

Technologie als verlengstuk van de mens

De gedachte dat technologie iets extern is dat we gebruiken, houdt geen stand bij nadere beschouwing. Onze smartphone vormt een cognitief assemblage met ons denkvermogen. We denken niet alleen mét technologie, we denken deels dóór technologie. Deze verstrengeling roept vragen op over autonomie en identiteit.

Resonantie in plaats van beheersing

De socioloog Hartmut Rosa waarschuwt ervoor dat onze obsessie met beschikbaarheid en controle juist leidt tot vervreemding. Wanneer alles onder controle is, gaat de verbinding verloren. Verstrengeling veronderstelt dat we niet alles kunnen beheersen, maar wel kunnen resoneren met de wereld om ons heen.

Verbinding als fundament

Of het nu gaat om quantumdeeltjes, familieleden, maatschappelijke instituties of de relatie tussen mens en techniek: verstrengeling toont aan dat verbondenheid fundamenteler is dan isolement. Deze inzichten uit uiteenlopende vakgebieden convergeren naar eenzelfde conclusie. Niets bestaat op zichzelf. Alles wat is, is in relatie tot iets anders.

Deze erkenning heeft praktische consequenties. In de wetenschap leidt het tot nieuwe technologieën. In therapie helpt het mensen zich te bevrijden van onbewuste patronen. In de politiek maakt het zichtbaar waar checks and balances tekort schieten. En in de filosofie dwingt het ons onze veronderstellingen over autonomie en identiteit te heroverwegen.

Verstrengeling is geen randverschijnsel maar een kernkenmerk van de werkelijkheid. Wie dat begrijpt, kijkt met andere ogen naar de wereld.