Vermogensongelijkheid: de groeiende kloof tussen rijk en arm

De afgelopen decennia is de kloof tussen rijk en arm groter geworden. Niet zozeer in termen van inkomen, maar vooral in vermogen. Waar de rijkste 10 procent van Nederland ongeveer 64 procent van het totale vermogen bezit, blijft de grote meerderheid achter met weinig tot geen bezittingen. Deze vermogensongelijkheid heeft verstrekkende gevolgen: ze bepaalt niet alleen wie zich een huis kan veroorloven, maar ook wie invloed heeft op politieke beslissingen en wie kansen krijgt op maatschappelijke vooruitgang.

De vraag is niet alleen hoe groot de ongelijkheid is, maar vooral hoe ze ontstaat en in stand blijkt te blijven. Vermogen groeit immers vaak sneller dan arbeidsinkomen, waardoor kapitaalbezitters hun voorsprong uitbouwen terwijl werknemers nauwelijks vooruitkomen. Deze dynamiek raakt aan fundamentele vragen over rechtvaardigheid, democratie en economische stabiliteit.

Piketty's analyse: kapitaal groeit sneller dan arbeid

De Franse econoom Thomas Piketty bracht het debat over vermogensongelijkheid in een stroomversnelling. Zijn onderzoek, gebaseerd op eeuwen aan belastingdata, toont aan dat het rendement op kapitaal structureel hoger ligt dan de economische groei. Deze eenvoudige formule (r > g) verklaart waarom vermogensongelijkheid historisch de neiging heeft om toe te nemen: wie al vermogen bezit, ziet dat vermogen sneller groeien dan wie moet leven van arbeidsinkomen.

Vermogensongelijkheid in Nederland

Ook Nederland ontsnapt niet aan de mondiale trend. De rijkste 1 procent bezit ongeveer een kwart van het totale vermogen, terwijl veel huishoudens nauwelijks reserves hebben. Deze ongelijkheid heeft concrete gevolgen: wie geen vermogen erft, heeft grote moeite om een huis te kopen of een buffer op te bouwen. De woningmarkt illustreert dit pijnlijk: jonge starters zonder kapitaalkrachtige ouders vissen achter het net, terwijl wie al bezit heeft, profiteert van waardestijgingen.

Hoe markteconomieën ongelijkheid versterken

Vermogensongelijkheid is geen natuurwet, maar het resultaat van institutionele keuzes. Historicus Bas van Bavel laat in zijn onderzoek zien dat vrije markten weliswaar aanvankelijk welvaart creëren, maar na verloop van tijd juist leiden tot concentratie van vermogen en macht. Nieuwe economische elites gebruiken hun rijkdom om politieke invloed te verwerven, waarna ze de regels aanpassen in hun eigen voordeel. Dit patroon herhaalt zich door de geschiedenis heen.

De rol van erfenissen

Een belangrijke, maar vaak onderbelichte oorzaak van vermogensongelijkheid is de overdracht van bezit tussen generaties. In Nederland is de erfbelasting relatief laag, waardoor vermogens vrijwel ongeschonden van ouders op kinderen overgaan. Dit houdt bestaande verschillen niet alleen in stand, maar vergroot ze zelfs. Wie niets erft, moet alles uit eigen zak opbouwen, terwijl wie wél een forse erfenis ontvangt, een enorme voorsprong heeft op de woningmarkt en in het opbouwen van reserves.

Vermogen versus inkomen

Een belangrijk onderscheid dat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat tussen inkomensongelijkheid en vermogensongelijkheid. Terwijl de inkomensverdeling in Nederland relatief stabiel is gebleven door sociale voorzieningen en toeslagen, groeit de vermogensongelijkheid gestaag door. Dit komt doordat vermogen vooral bestaat uit bezittingen die in waarde stijgen (huizen, aandelen) en waarvan het rendement niet altijd adequaat wordt belast.

Extreme rijkdom en maatschappelijke gevolgen

De concentratie van vermogen in handen van een kleine elite roept fundamentele vragen op over rechtvaardigheid en democratie. Wanneer de rijkste 1 procent een kwart van het vermogen bezit, ontstaat niet alleen economische ongelijkheid, maar ook ongelijkheid in politieke invloed. Superrijken kunnen lobbyisten inhuren, politieke campagnes financieren en zo het publieke debat beïnvloeden. Dit ondermijnt het democratische principe dat elke stem gelijk zou moeten zijn.

Beleid en oplossingsrichtingen

Het terugdringen van vermogensongelijkheid vraagt om concrete beleidsmaatregelen. Veel economen en filosofen pleiten voor een fundamentele herziening van het belastingstelsel. Centraal daarbij staat het idee dat inkomsten uit vermogen even zwaar belast moeten worden als inkomsten uit arbeid. Ook een hogere erfbelasting, progressieve vermogensbelasting en aanpassing van fiscale voordelen voor pensioenen worden genoemd als effectieve instrumenten.

Tegelijkertijd waarschuwen critici dat het simpelweg verhogen van belastingen niet volstaat. Vermogensongelijkheid ontstaat immers al vóór de belastingheffing, door verschillen in toegang tot kapitaal, eigendom en kansen. Daarom is ook herverdeling van bezit zelf nodig, bijvoorbeeld door werknemers financieel te laten participeren in bedrijven of door jonge mensen een basisvermogen te verstrekken.

Naar een rechtvaardiger toekomst

Vermogensongelijkheid is geen abstract cijfermateriaal, maar raakt aan fundamentele vragen over hoe we samenleven. Het bepaalt wie kansen krijgt, wie invloed heeft en wie zich veilig en gewaardeerd voelt in de samenleving. De groeiende kloof tussen rijk en arm ondermijnt niet alleen economische groei, maar ook sociale cohesie en democratische legitimiteit.

Gelukkig is toenemende ongelijkheid geen natuurwet. Het is het resultaat van keuzes: keuzes in belastingbeleid, arbeidsmarktregulering, onderwijsfinanciering en vermogensoverdracht. Dat betekent dat andere keuzes ook andere uitkomsten kunnen opleveren. De voorbeelden uit de geschiedenis leren dat gelijkheid kan worden bevorderd door institutionele hervormingen, progressieve belastingen en brede toegang tot kapitaal. De vraag is of we als samenleving bereid zijn die stappen te zetten.