Rijnlands organiseren: de organisatie in handen van vakmensen

In een wereld waarin Angelsaksisch management nog altijd de boventoon voert, biedt Rijnlands organiseren een verfrissend alternatief. Deze Nederlandse managementfilosofie draait niet om aandeelhouderswaarde en kwartaalcijfers, maar om vakmanschap, vertrouwen en verbinding. De organisatie is geen doel op zich, maar een hulpmiddel voor professionals die weten wat hun klanten, patiënten of burgers nodig hebben.

Het gedachtengoed kent een rijke traditie. Al in 1991 introduceerde de Franse econoom Michel Albert het begrip 'Rijnlands Kapitalisme' als tegenhanger van het Amerikaanse model. Maar de wortels liggen nog dieper: in de Pruisische traditie van decentrale aansturing uit 1806, waarin wie het weet, mag zeggen. Ook als je geen manager bent.

De drie V's: vakmanschap, verbinding en vertrouwen

Waar Angelsaksisch management draait om command & control, stelt Rijnlands organiseren de vakmensen in de voorste linie centraal. Zij staan immers het dichtst bij de klant en kunnen het beste inschatten wat nodig is. De rest van de organisatie plooit zich naar hen toe en zorgt voor passende ondersteuning.

Deze filosofie resulteert in werkgemeenschappen waarin professionals het werk onderling regelen. Niet vanuit bureaucratie of strakke procedures, maar vanuit gezamenlijke ambitie en vaktrots. Het gaat om continuïteit en duurzame waardecreatie, niet om winstmaximalisatie op de korte termijn.

Angelsaksisch versus Rijnlands: twee werelden

Het contrast is schrijnend. In het Angelsaksische model is de organisatie een euro's spuwende fruitmachine voor aandeelhouders. Managers bepalen top-down wat er gebeurt, en medewerkers zijn 'human resources' die zich naar het systeem moeten schikken. De focus ligt op kwartaalcijfers, meetbare output en strakke controle.

Het Rijnlandse model kent een fundamenteel andere logica. Hier is de organisatie van de vakmensen, die zelf beslissen hoe zij hun werk het beste kunnen doen. Horizontaal organiseren staat voorop. Wie de klant kent, mag beslissen. En managers? Die zijn er om te ondersteunen, niet om te dicteren.

Praktijk: van Buurtzorg tot Handelsbanken

Rijnlands organiseren is geen theorie. Organisaties als Buurtzorg Nederland bewijzen dagelijks dat het werkt. Kleine zelfsturende wijkteams leveren betere zorg tegen lagere kosten, zonder managers die elk kwartier moeten worden verantwoord. De vakmensen regelen het zelf, ondersteund door een minimale backoffice.

Ook in de financiële sector zie je succesvolle voorbeelden. De Zweedse Handelsbanken heeft dertig vestigingen in Nederland en kent vrijwel geen hiërarchie. Geen callcenters, geen bonussen, geen verkooptargets. Wel persoonlijk contact, autonome vestigingen en vertrouwen in medewerkers. Het resultaat? Hogere winst dan concurrenten, dankzij lagere kosten door het ontbreken van dure stafafdelingen.

Van theorie naar verandering

De omslag naar Rijnlands organiseren vraagt meer dan goede bedoelingen. Het vergt een fundamentele herziening van hoe we naar organisaties kijken. Niet langer als machines die volgens vaste wetmatigheden werken, maar als levendige gemeenschappen waarin vakmanschap centraal staat.

Die verandering begint vaak klein. Een gemeente die wijkagenten meer mandaat geeft. Een school waar docenten zelf bepalen hoe zij hun lessen inrichten. Een zorginstelling die verpleegkundigen laat organiseren in plaats van hen te laten 'produceren'. Stapje voor stapje groeien deze initiatieven uit tot een andere manier van werken.

De menselijke maat als kompas

De coronacrisis en de toeslagenaffaire hebben pijnlijk blootgelegd wat er misgaat als organisaties de menselijke maat verliezen. Wanneer regels belangrijker worden dan mensen, wanneer systemen dicteren in plaats van ondersteunen, ontstaan situaties die niemand wil maar iedereen laat gebeuren.

Rijnlands organiseren biedt een uitweg. Door vakmanschap centraal te stellen en professionals te vertrouwen, ontstaat ruimte voor maatwerk en gezond verstand. De bedoeling van het werk - een goede dienst verlenen, een tevreden klant, een geholpen burger - komt weer voorop te staan.

De toekomst is Rijnlands

De tekenen zijn hoopvol. Zelfs in de Verenigde Staten ondertekenden 181 CEO's een verklaring waarin zij pleiten voor meer aandacht voor werknemers, klanten en maatschappij - náást de aandeelhouders. In Nederland pleiten werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB-Nederland inmiddels voor 'Rijnlands model 2.0'.

De crisis van 2008, de klimaatproblematiek, de groeiende ongelijkheid: het wordt steeds duidelijker dat het eenzijdig jagen op aandeelhouderswaarde een doodlopende weg is. De samenleving is uit balans geraakt. Het financieel-economisch denken heeft zelfs de overheid in zijn greep gekregen, met alle gevolgen van dien.

Rijnlands organiseren biedt een alternatief dat aansluit bij onze eigen traditie en cultuur. Een model waarin gestage groei gaat boven snelle winst, waarin continuïteit belangrijker is dan kwartaalcijfers, waarin mensen centraal staan in plaats van systemen. De organisatie als gereedschap voor vakmanschap - zo simpel en zo krachtig kan het zijn.