Psychologische veiligheid op de werkvloer

Slechts één op de drie Nederlandse werknemers durft openlijk zijn mening te geven. Bij tweederde wordt het aangerekend als ze fouten maken. Deze cijfers schetsen een zorgwekkend beeld van de staat van psychologische veiligheid in Nederlandse organisaties. Terwijl iedereen erkent dat participatie en 'iedereen meenemen' noodzakelijk zijn, blijkt meedoen in de praktijk verre van vanzelfsprekend.

Psychologische veiligheid is een klimaat waarin mensen zich vrij en veilig voelen om vragen te stellen, zich durven uit te spreken, fouten te melden en daarover te praten, zorgen te uiten of ongevraagd nieuwe ideeën aan te dragen. Het gaat niet om een knuffelcultuur of altijd aardig tegen elkaar zijn. Het draait om een werkomgeving waarin interpersoonlijke risico's genomen kunnen worden zonder angst voor negatieve consequenties.

De pionier: Amy Edmondson en haar baanbrekende onderzoek

Wanneer we het hebben over psychologische veiligheid, komen we niet om één naam heen. De Amerikaanse hoogleraar die dit concept op de kaart zette, toonde met haar onderzoek aan dat dit fenomeen een cruciale verklaring vormt voor verschillen in prestaties tussen teams en organisaties.

Het belang van psychologische veiligheid kan niet worden overschat. Uit onderzoek bij Google naar 180 teams bleek dat psychologische veiligheid het belangrijkste kenmerk is van goed presterende teams. Teams die zich durven te uiten, scoren tot vijftig procent beter. Nog opvallender: goed presterende teams maken meer fouten zichtbaar, terwijl slecht presterende teams fouten juist verbloemen.

De impact reikt verder dan prestaties alleen. Een gebrek aan psychologische veiligheid kan leiden tot rampzalige gevolgen. Denk aan vliegtuigen die crashten omdat co-piloten de piloot niet durfden te wijzen op waarschuwingssignalen, of aan medische missers die voorkomen hadden kunnen worden als verpleegkundigen artsen hadden durven aanspreken.

Nederlandse experts brengen het naar de praktijk

In Nederland hebben verschillende auteurs het concept van psychologische veiligheid toegankelijk gemaakt voor de Nederlandse werkvloer. Hans van der Loo en Joriene Beks schreven verschillende bestsellers die theorie en praktijk op heldere wijze combineren.

De praktijk laat zien dat het creëren van psychologische veiligheid geen eenmalige interventie is, maar een continu proces. Het gaat niet om het invoeren van een nieuw beleid of het organiseren van een teamdag. Het vraagt om voortdurend bewustzijn, dialoog en aanpassingen in gedrag op alle niveaus van de organisatie.

Sociale veiligheid als fundament

Psychologische veiligheid kan niet bestaan zonder sociale veiligheid. Waar sociale veiligheid gaat over bescherming tegen pesten, intimidatie en discriminatie, draait psychologische veiligheid om het durven nemen van interpersoonlijke risico's. Beide vormen van veiligheid versterken elkaar en zijn beide noodzakelijk voor een gezonde werkomgeving.

Een veelvoorkomend probleem is grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer. Nederland is Europees koploper als het gaat om angst en agressie op het werk – bepaald geen positie om trots op te zijn. Dit vraagt om actief beleid en een cultuur waarin grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar is en direct wordt aangepakt.

De kunst van het aanspreken

Een cruciale vaardigheid in psychologisch veilige teams is het vermogen elkaar aan te spreken. Dit vraagt moed van degene die feedback geeft, maar ook een cultuur waarin feedback wordt verwelkomd in plaats van bestraft. Het gaat om een aanspreekcultuur waarin lastige gesprekken niet worden vermeden maar juist worden opgezocht.

Cultuur als drager van veiligheid

Psychologische veiligheid is geen individuele eigenschap, maar wordt gedragen door de organisatiecultuur. Een sterke cultuur waarin veiligheid is ingebed, zorgt ervoor dat teams zichzelf kunnen sturen en dat veilig gedrag voortduurt, ook wanneer de leider niet aanwezig is.

Teams die floreren door veiligheid

In psychologisch veilige teams voelen mensen zich gewaardeerd en gehoord. Ze durven risico's te nemen, vragen te stellen en zich kwetsbaar op te stellen. Dit leidt tot betere prestaties, meer innovatie en hogere betrokkenheid. De kunst is om teams zo in te richten dat deze veiligheid ontstaat en behouden blijft.

Leren van fouten zonder angst

Een cruciaal aspect van psychologische veiligheid is het vermogen om fouten te bespreken en ervan te leren. In veel organisaties worden fouten nog steeds verborgen uit angst voor repercussies. Maar juist het openlijk delen van mislukkingen biedt de grootste leerkansen en voorkomt dat dezelfde fouten worden herhaald.

Jong talent heeft veiligheid extra nodig

Voor jongere medewerkers die aan het begin van hun carrière staan, is psychologische veiligheid van cruciaal belang. Zij moeten zich kunnen ontwikkelen, fouten durven maken en vragen stellen zonder bang te zijn voor hun positie. Organisaties die investeren in een veilige omgeving voor jong talent, zien dat deze groep beter presteert en langer blijft.

De cruciale rol van leiderschap

Leiders spelen een doorslaggevende rol in het creëren en behouden van psychologische veiligheid. Onderzoek wijst uit dat acht van de tien leidinggevenden denkt dat ze het goed doen in het bevorderen van veiligheid, terwijl hun medewerkers daar heel anders over denken. Dit gebrek aan zelfreflectie is een van de grootste obstakels.

Van angst naar actie

Psychologische veiligheid is geen luxe, maar een noodzaak voor organisaties die willen leren, innoveren en groeien. De cijfers over Nederland zijn alarmerend, maar er is hoop. Steeds meer organisaties erkennen het belang en gaan actief aan de slag. Dit vraagt moed, volharding en de bereidheid om kwetsbaar te zijn.

De reis naar een psychologisch veilige werkomgeving begint met bewustzijn. Vervolgens vraagt het om concrete acties: leiders die zich kwetsbaar opstellen, teams die elkaar aanspreken, een cultuur waarin fouten leermomenten zijn in plaats van afrekenmomenten. Het is geen sprint maar een marathon, waarbij kleine stappen gezet moeten blijven worden.

Uiteindelijk gaat het erom dat iedereen zich thuis voelt op het werk. Dat mensen hun masker af kunnen doen en zichzelf kunnen zijn. Dat is de essentie van psychologische veiligheid, en dat is wat organisaties vandaag nodig hebben om te floreren in een complexe, snel veranderende wereld.