Minimumbelasting: een keerpunt in internationaal belastingrecht

De invoering van een mondiale minimumbelasting markeert een historische verschuiving in de manier waarop grote ondernemingen worden belast. Na decennia van belastingconcurrentie tussen landen hebben meer dan 140 landen afgesproken dat multinationale ondernemingen minimaal 15% effectief belastingtarief moeten betalen. Deze afspraak, vastgelegd in de OESO Pijler 2-regels, vormt een antwoord op grootschalige belastingontwijking en de race naar de bodem waarbij landen elkaar beconcurreerden met steeds lagere tarieven.

Voor Nederland betekent dit de invoering van de Wet minimumbelasting 2024. Deze wet zorgt ervoor dat grote concerns met een omzet van minimaal 750 miljoen euro wereldwijd ten minste 15% belasting betalen over hun winst. De regeling is complex en vraagt om grondige kennis van zowel Nederlandse als internationale fiscale wetgeving.

Van BEPS naar minimumbelasting: de internationale context

De minimumbelasting is het sluitstuk van een jarenlange internationale strijd tegen belastingontwijking. Het verhaal begint bij BEPS: Base Erosion and Profit Shifting. Dit initiatief van de OESO richtte zich op het aanpakken van belastingconstructies waarbij multinationals hun winsten verschuiven naar laagbelastende landen. Denk aan bekende gevallen waarbij grote technologiebedrijven amper belasting betaalden ondanks miljarden aan winst.

De BEPS-hervormingen legden belangrijke fundamenten, maar lieten één cruciaal gat open: landen bleven vrij om zelf hun belastingtarieven te bepalen. Dat leidde tot een race naar de bodem waarbij multinationals land tegen land konden uitspelen. De minimumbelasting van 15% zet daar een streep onder en creëert een mondiale ondergrens.

Belastingontwijking versus belastingontduiking

Een belangrijk onderscheid in het debat over minimumbelasting is dat tussen belastingontwijking en belastingontduiking. Belastingontduiking is illegaal: het gaat om het bewust verzwijgen van inkomsten of het opvoeren van fictieve kosten. Belastingontwijking daarentegen is het gebruik maken van mazen in de wet om minder belasting te betalen. Dit is juridisch toegestaan, maar roept wel morele vragen op.

Grote bedrijven maken veelvuldig gebruik van complexe structuren om hun effectieve belastingdruk te verlagen. Ze verschuiven winsten naar landen met gunstige fiscale regelingen, maken gebruik van royaltybetalingen tussen groepsmaatschappijen of creëren ingewikkelde financieringsstructuren. Alles binnen de letter van de wet, maar niet altijd binnen de geest ervan.

De praktische toepassing voor bedrijven en adviseurs

Voor fiscalisten en financieel adviseurs betekent de minimumbelasting een aanzienlijke uitbreiding van hun werkterrein. De regelgeving brengt nieuwe begrippen met zich mee zoals qualified domestic minimum top-up tax, income inclusion rule en undertaxed profits rule. Bedrijven moeten hun belastingpositie per land in kaart brengen en berekenen of zij overal aan de 15%-ondergrens voldoen.

Dit vereist niet alleen technische kennis van de regels, maar ook strategisch inzicht. Concerns moeten hun structuur mogelijk aanpassen, documentatie op orde brengen en nadenken over de interactie tussen de minimumbelasting en andere fiscale regelingen zoals de innovatiebox of de tonnageregeling.

Vermogensongelijkheid en de discussie over minimumbelasting

Naast de minimumbelasting voor grote bedrijven bestaat er ook een debat over minimumbelasting op vermogens van superrijken. Waar de vennootschapsbelasting zich richt op bedrijfswinsten, gaat het bij vermogensbelasting om het particuliere bezit van individuen. Dit zijn twee aparte discussies, maar ze raken elkaar wel in het bredere vraagstuk over fiscale rechtvaardigheid.

Economen zoals Gabriel Zucman betogen dat extreem rijke individuen via ingewikkelde constructies hun effectieve belastingdruk kunnen verlagen tot nagenoeg nihil. Ze bezitten kunst, vastgoed en bedrijfsaandelen die in waarde stijgen, maar realiseren geen belastbare inkomsten. Ondertussen betalen werkende mensen wel degelijk inkomstenbelasting over hun salaris.

Eerlijke concurrentie en de rol van belastingen

De minimumbelasting heeft ook een belangrijke economische functie: het creëren van eerlijkere concurrentieverhoudingen. Wanneer grote multinationals via belastingconstructies effectief veel minder belasting betalen dan mkb-bedrijven, ontstaat er scheefgroei in de markt. Kleinere bedrijven die zich wel aan alle regels houden, worden structureel benadeeld.

Dit speelt ook bij internationale handel. Europese bedrijven concurreren met bedrijven uit landen waar niet alleen lagere arbeids- en milieunormen gelden, maar ook aanzienlijk lagere belastingdrukken. De minimumbelasting helpt dit speelveld enigszins te egaliseren, al blijven er natuurlijk nog vele andere verschillen bestaan.

De toekomst: verdere harmonisatie of nieuwe ontwijkingsroutes?

De invoering van de minimumbelasting is een mijlpaal, maar zeker niet het eindpunt. Critici wijzen erop dat 15% nog steeds relatief laag is en dat er binnen de regels nog voldoende ruimte bestaat voor creatieve belastingplanning. Voorstanders benadrukken dat het vooral belangrijk is dat er nu eindelijk een mondiale ondergrens bestaat waar jarenlang over werd gepraat maar die nooit werd gerealiseerd.

De komende jaren zal duidelijk worden hoe effectief de regeling werkt. Welke landen handhaven strikt en welke zoeken naar nieuwe mazen? Hoe reageren multinationals op de nieuwe realiteit? En zal er politieke wil zijn om het tarief in de toekomst verder te verhogen?

Voor fiscaal adviseurs, bedrijven en beleidsmakers betekent de minimumbelasting in elk geval dat internationale belastingplanning een nieuwe fase is ingegaan. De tijd van ongebreidelde belastingconcurrentie tussen landen ligt achter ons. De uitdaging is nu om ervoor te zorgen dat de minimumbelasting ook daadwerkelijk wordt nageleefd en bijdraagt aan een rechtvaardiger internationaal belastingstelsel.