Maakbaarheid: tussen ambitie en illusie

Het geloof in maakbaarheid – het idee dat de werkelijkheid naar onze hand te zetten is door plannen, modellen en interventies – vormt een van de meest bepalende stromingen in de hedendaagse samenleving. Van overheidssturing tot persoonlijke ontwikkeling, van organisatieverandering tot maatschappelijke vraagstukken: overal stuiten we op de vraag hoeveel we werkelijk kunnen beïnvloeden en vormgeven. Maar juist in een tijd waarin complexiteit toeneemt en onzekerheid de boventoon voert, dringt zich de vraag op: zijn we niet te ver doorgeschoten in ons maakbaarheidsgeloof?

De wortels van het Nederlandse maakbaarheidsdenken

Nederland kent een bijzondere relatie met maakbaarheid. De strijd tegen het water heeft eeuwenlang de Nederlandse mentaliteit gevormd: letterlijk het land scheppen uit de zee. Deze ervaring heeft volgens verschillende auteurs geleid tot een diepgeworteld geloof dat de samenleving en haar problemen eveneens door menselijk ingrijpen volledig kunnen worden vormgegeven en opgelost.

Maakbaarheid in organisaties en leiderschap

In organisaties manifesteert het maakbaarheidsdenken zich in eindeloze reorganisaties, strakke planningen en de veronderstelling dat verandering simpelweg van bovenaf kan worden opgelegd. Deze benadering miskent echter de complexiteit van menselijke systemen en het zelfsturend vermogen van professionals. Diverse auteurs pleiten daarom voor een fundamentele herziening van hoe we organisaties aansturen.

Van controle naar vertrouwen

De overgang van een maakbaarheidsperspectief naar een meer organische benadering vraagt om loslaten – niet van verantwoordelijkheid, maar van de illusie van totale controle. Dit blijkt in de praktijk een van de moeilijkste opgaven voor leiders en managers, die vaak onbewust vasthouden aan controlemechanismen die juist het tegenovergestelde effect hebben van wat zij beogen.

De prijs van het maakbaarheidsideaal

Het vasthouden aan maakbaarheidsdenken heeft concrete gevolgen. In het openbaar bestuur leidde het tot debacles als de toeslagenaffaire, waarbij uitvoerbaarheid werd ondergeschikt gemaakt aan systemen en controle. Op persoonlijk vlak ontstaat druk en teleurstelling wanneer het leven zich niet laat 'bestellen'. En in organisaties resulteert het in verlies van werkplezier, gebrek aan wendbaarheid en een kloof tussen beleid en praktijk.

Persoonlijke gevolgen van maakbaarheidsgeloof

Ook op individueel niveau heeft het maakbaarheidsideaal zijn tol geëist. De belofte dat je alles kunt bereiken als je maar hard genoeg je best doet, leidt tot zelfverwijt bij tegenslag en onrealistische verwachtingen over wat menselijkerwijs mogelijk is. Verschillende auteurs wijzen op de bevrijdende werking van het accepteren van grenzen aan maakbaarheid.

Voorbij maakbaarheid: naar een realistisch mensbeeld

Het afscheid nemen van het maakbaarheidsideaal betekent niet dat we machteloos zijn of geen invloed hebben. Het vraagt om een realistischer perspectief waarin we de complexiteit van systemen erkennen, ruimte maken voor zelforganisatie, en begrijpen dat beïnvloeden iets anders is dan beheersen. Verschillende auteurs schetsen alternatieven die recht doen aan zowel menselijke ambitie als aan de beperkingen die de werkelijkheid ons oplegt.

Complexiteit omarmen, niet simplificeren

Een van de belangrijkste lessen uit de kritiek op maakbaarheidsdenken is dat we complexe vraagstukken niet moeten reduceren tot simpele problemen met eenvoudige oplossingen. De verleiding is groot om patronen te vereenvoudigen en werkelijkheid plat te slaan, maar juist het vermogen om complexiteit te hanteren zonder deze weg te verklaren blijkt essentieel voor duurzame oplossingen.

Conclusie: de kunst van het beïnvloeden

Het debat over maakbaarheid raakt de kern van hoe wij als samenleving willen leven en werken. Het blind vasthouden aan het idee dat alles maakbaar is, leidt tot frustratie, onmacht en uiteindelijk tot minder effectieve sturing. Tegelijkertijd betekent het loslaten van dit ideaal niet dat we machteloos zijn. De kunst is te ontdekken waar onze invloed ligt, complexiteit te omarmen in plaats van te ontkennen, en ruimte te creëren voor het zelforganiserend vermogen van mensen en systemen.

De boeken en inzichten op deze pagina bieden geen eenvoudige antwoorden, maar wel een nuancering die hard nodig is. Ze leren ons onderscheid te maken tussen wat we kunnen beïnvloeden en wat we moeten accepteren, tussen ambitie en illusie, tussen sturing en beheersing. In een tijd waarin de roep om 'grip' en 'controle' luider klinkt, is juist dit besef van de grenzen aan maakbaarheid wellicht de wijsheid die we het hardst nodig hebben.