Leerstijlen: tussen wetenschap en praktijk

Iedereen leert anders. Die simpele observatie ligt aan de basis van talloze theorieën over leerstijlen. Sommige mensen leren het best door te doen, anderen door na te denken. De een heeft structuur nodig, de ander juist vrijheid. Maar wat zijn leerstijlen precies? En belangrijker nog: wat kunnen we ermee?

Leerstijlen zijn persoonlijke voorkeuren in de manier waarop mensen informatie opnemen, verwerken en toepassen. Ze helpen ons begrijpen waarom dezelfde training of les bij de één aanslaat en bij de ander niet. Tegelijkertijd is er kritiek: zijn leerstijlen wel wetenschappelijk onderbouwd? Of beperken ze mensen juist in hun ontwikkeling?

De erfenis van Kolb

Wie het over leerstijlen heeft, komt vrijwel altijd uit bij Jeroen Hendriksen en zijn grondige analyse van David Kolb's werk. Kolb ontwikkelde in de jaren zeventig zijn leercirkel, waarin hij vier fasen onderscheidde: concrete ervaring, reflectie, begripsvorming en actief experimenteren. Hieruit ontstonden vier leerstijlen: de doener, de denker, de beslisser en de dromer.

Het model kreeg enorme invloed in trainingsland. Maar juist die populariteit bracht problemen met zich mee. Trainers gingen mensen in hokjes plaatsen. 'Jij bent een denker, dus jij leert niet door te doen.' Zo'n benadering doet geen recht aan de rijkdom van Kolb's theorie, die juist benadrukt dat effectief leren alle vier de fasen omvat.

De kritische kanteling

De laatste jaren klinkt steeds vaker een kritisch geluid. Wetenschappers wijzen erop dat er weinig bewijs is dat onderwijs afstemmen op leerstijlen daadwerkelijk leidt tot betere resultaten. Sommigen gaan nog verder en stellen dat het concept mensen juist beperkt: als je jezelf als 'visuele leerder' ziet, sluit je jezelf af voor andere manieren van leren.

Deze kritiek verdient aandacht. Het gevaar van rigide hokjesdenken is reëel. Toch hoeft dat niet te betekenen dat we het concept leerstijlen volledig moeten afschrijven. De kern blijft waardevol: mensen hebben verschillende voorkeuren en het loont om daar rekening mee te houden. De kunst is om leerstijlen te zien als voorkeuren, niet als beperkingen.

Praktische toepassingen in de trainingspraktijk

Los van de theoretische discussie blijft de praktijk overeind: trainers en docenten die rekening houden met diversiteit in hun groep, bereiken betere resultaten. Dat betekent niet dat je voor elke deelnemer een apart programma moet maken. Het betekent wel dat je bewust afwisselt tussen verschillende werkvormen.

Een goede training bevat een mix van concrete oefeningen, momenten voor reflectie, theoretische verdieping en ruimte voor experiment. Door deze variatie bied je iedereen momenten waarop ze optimaal leren. En net zo belangrijk: je dwingt mensen uit hun comfortzone, wat juist leerzaam is.

Leerstijlen in het hoger onderwijs

Ook in het hoger onderwijs speelt het thema leerstijlen een rol. Studenten verschillen enorm in hoe ze het beste leren. De één heeft gestructureerde colleges nodig, de ander leert meer van zelfstandig onderzoek. Sommigen floreren in groepsopdrachten, anderen presteren beter alleen.

Docenten die deze diversiteit erkennen, kunnen hun onderwijs daarop afstemmen. Dat vraagt om flexibiliteit in werkvormen en toetsing. Het betekent ook dat je studenten helpt hun eigen leervoorkeuren te ontdekken, zodat ze effectiever kunnen studeren.

Van leerstijlen naar neurodiversiteit

Een belangrijk nieuw perspectief op leren komt uit de hoek van neurodiversiteit. Deze benadering erkent dat hersenen fundamenteel verschillen in hoe ze informatie verwerken. Het gaat verder dan voorkeuren: het erkent dat sommige mensen letterlijk anders denken.

Saskia Schepers schrijft overtuigend over hoe ons onderwijssysteem tekortschiet voor veel kinderen. Niet omdat die kinderen tekorten hebben, maar omdat het systeem niet gebouwd is voor alle breinen. Deze visie verandert het gesprek over leerstijlen fundamenteel: van aanpassen aan een norm naar het creëren van ruimte voor diversiteit.

Specifieke leerstijlen in de praktijk

Sommige leerstijlen verdienen specifieke aandacht. Beelddenkers bijvoorbeeld verwerken informatie fundamenteel anders dan meer verbaal ingestelde mensen. Ze denken in beelden in plaats van woorden, wat enorme voordelen kan hebben maar ook uitdagingen met zich meebrengt in traditioneel onderwijs.

Ook genderverschillen spelen een rol. Jongens en meisjes vertonen gemiddeld andere leervoorkeuren, wat verklaart waarom sommige onderwijsvormen de ene groep beter liggen dan de andere. Het gevaar is natuurlijk dat we hier weer in stereotypering vervallen. De kunst is om individuele verschillen te zien, niet om nieuwe hokjes te creëren.

Leerstijlen in coaching en intervisie

Ook buiten de formele opleidingscontext zijn leerstijlen relevant. In coaching en intervisie helpt het begrip van leerstijlen om effectiever te communiceren en samen te werken. Als je weet dat je gesprekspartner vooral leert door concrete voorbeelden, kun je daarop inspelen. Als iemand juist tijd nodig heeft voor reflectie, geef je die ruimte.

In intervisiegroepen zie je vaak hoe verschillende leerstijlen botsen. De één wil direct naar oplossingen, de ander wil eerst grondig analyseren. Door deze verschillen te benoemen en te waarderen, kan een groep effectiever functioneren. Iedereen draagt vanuit zijn eigen stijl bij aan het collectieve leren.

De toekomst: gepersonaliseerd leren

De discussie over leerstijlen mondt steeds vaker uit in een pleidooi voor gepersonaliseerd leren. Technologie maakt het mogelijk om onderwijs en training steeds meer af te stemmen op individuele behoeften. Adaptieve leersystemen passen zich aan het tempo en de voorkeur van de leerder aan.

Maar personalisatie vraagt ook om zelfsturend vermogen. Leerders moeten hun eigen voorkeuren leren kennen en daarop kunnen sturen. Dat maakt zelfinzicht een cruciale competentie. De vraag is niet meer of leerstijlen bestaan, maar hoe je mensen helpt hun eigen leerproces effectief vorm te geven.

Conclusie: balans tussen erkenning en flexibiliteit

De discussie over leerstijlen zal niet snel verstommen. En dat is maar goed ook. De spanning tussen erkenning van diversiteit en het gevaar van hokjesdenken dwingt ons scherp te blijven. Het herinnert ons eraan dat leren complex is en niet te vangen in simpele schema's.

De praktische waarde van leerstijlen ligt niet in het labelen van mensen, maar in het creëren van bewustzijn. Bewustzijn dat mensen verschillen. Bewustzijn dat variatie in aanpak beter werkt dan eenheidsworst. Bewustzijn dat effectief leren vraagt om uit je comfortzone te komen.

Of je nu trainer, docent, coach of leidinggevende bent: begrip van leerstijlen helpt je mensen beter te bereiken. Niet door ze in een hokje te plaatsen, maar door ruimte te bieden voor hun unieke manier van leren. Dat is waar het uiteindelijk om draait: mensen helpen optimaal te ontwikkelen, ieder op hun eigen wijze.