Homologatie: doorstart zonder faillissement

Homologatie is de rechterlijke goedkeuring van een onderhands akkoord tussen een schuldenaar en diens schuldeisers. Door deze formele bekrachtiging wordt het akkoord bindend voor alle betrokken partijen, ook voor schuldeisers die tegen het voorstel hebben gestemd. In Nederland kreeg homologatie een prominente plek met de invoering van de Wet Homologatie Onderhands Akkoord (WHOA) op 1 januari 2021.

De WHOA biedt ondernemingen in financiële problemen de mogelijkheid om schulden te saneren zonder dat een formeel faillissement noodzakelijk is. Het is een wonderlijk middel, omdat het veel verder gaat dan alleen het saneren van schulden. Lopende overeenkomsten kunnen worden aangepast of beëindigd, waardoor de continuïteit van het bedrijf sterk wordt vergroot.

De WHOA als keerpunt in het insolventierecht

De Wet Homologatie Onderhands Akkoord markeert een fundamentele verschuiving in het Nederlandse insolventierecht. Waar voorheen surseance van betaling of faillissement vaak de enige opties waren, biedt de WHOA een derde weg. Het homologatieproces stelt ondernemingen in staat om in stilte – via een besloten procedure – of openbaar – via het insolventieregister – een akkoord met schuldeisers te treffen.

Cruciaal bij homologatie is dat de rechter toetst of schuldeisers niet slechter af zijn dan in een faillissementssituatie. Deze best interest of creditors test vormt een waarborg tegen misbruik van de regeling.

Praktische toepassing van homologatie

Voor ondernemers die te maken krijgen met een zware schuldenlast is kennis van het homologatieproces essentieel. De WHOA kent twee routes: de besloten en de openbare akkoordprocedure. Bij de besloten variant blijft de procedure vertrouwelijk, wat de kans op voortzetting van normale bedrijfsrelaties vergroot. De openbare procedure wordt ingeschreven in het insolventieregister en biedt meer rechtsbescherming, zoals een afkoelingsperiode waarin schuldeisers geen verhaal kunnen nemen.

Tijdens de afkoelingsperiode mogen schuldeisers geen beslag leggen op bedrijfsmiddelen en mag de bank schulden niet verrekenen met banksaldi. Dit geeft de onderneming de benodigde ademruimte om tot een gedegen akkoord te komen.

Voorwaarden voor succesvolle homologatie

De rechter toetst een homologatieverzoek aan strikte criteria. Ten eerste moet blijken dat de schuldenaar in een situatie verkeert waarin het redelijkerwijs aannemelijk is dat hij niet zal kunnen doorgaan met betalen. Ten tweede moeten schuldeisers niet slechter af zijn met het akkoord dan in een faillissement. Deze toets vereist een gedegen waardering van de onderneming en een vergelijking tussen het akkoordscenario en het faillissementsscenario.

Daarnaast speelt de absolute priority rule een rol: aandeelhouders mogen niet profiteren als schuldeisers niet volledig worden voldaan. Hoewel de WHOA afwijkingen van deze regel toestaat, moet dit goed worden gemotiveerd.

Evaluatie en toekomst van de WHOA

Sinds de invoering in 2021 wordt de WHOA steeds vaker toegepast. De wetgever heeft evaluaties ingebouwd om te beoordelen of de wet het beoogde doel bereikt: het voorkomen van onnodige faillissementen en het behoud van gezonde bedrijfsactiviteiten. Uit de praktijk blijkt dat de wet inderdaad mogelijkheden biedt die voorheen niet bestonden, met name door de combinatie van schuldsanering en contractaanpassing.

Tegelijkertijd rijzen er vragen over de toegankelijkheid van de regeling voor het mkb en over de balans tussen schuldeisersbelangen en bedrijfscontinuïteit. Sommige schuldeisers ervaren de WHOA als te kredietonvriendelijk, terwijl anderen juist wijzen op de waarborgen die de wet biedt.

Homologatie in bredere context

Hoewel homologatie vooral bekend is geworden door de WHOA, kent het begrip ook toepassing in andere rechtsgebieden. In het ondernemingsrecht verwijst certificering naar een vorm van homologatie waarbij economische rechten worden gescheiden van zeggenschapsrechten. Een administratiekantoor ontvangt aandelen en geeft certificaten uit aan beleggers, die wel economisch maar niet juridisch eigenaar zijn.

Deze vorm van homologatie dient andere doeleinden dan schuldsanering, namelijk het concentreren van zeggenschap of het beheren van familievermogen. Toch is de onderliggende gedachte vergelijkbaar: een formeel proces dat bepaalde rechtsgevolgen creëert met instemming van betrokken partijen en vaak met rechterlijke toetsing.

Conclusie: homologatie als modern instrument

Homologatie in de vorm van de WHOA heeft het Nederlandse insolventierecht verrijkt met een flexibel instrument dat aansluit bij moderne bedrijfseconomische realiteit. Door ondernemingen de mogelijkheid te bieden schulden te saneren zonder het stigma en de rigiditeit van een faillissement, draagt de wet bij aan het behoud van werkgelegenheid en economische waarde.

Voor juristen, adviseurs en ondernemers is grondige kennis van het homologatieproces onontbeerlijk. De procedure kent weliswaar complexe juridische aspecten, maar biedt bij juiste toepassing krachtige mogelijkheden. De komende jaren zullen leren of de WHOA structureel een plaats verwerft naast de traditionele insolventieprocedures, of dat aanpassingen nodig zijn om de balans tussen alle betrokken belangen te bewaken.