Economisch beleid: tussen ideologie en praktijk

Economisch beleid bepaalt in hoge mate hoe welvaart wordt gecreëerd en verdeeld in een samenleving. De maatregelen en strategieën die overheden nemen om de economie te sturen, zijn nooit waardevrij. Achter elk beleidskeuze schuilt een visie op de rol van de overheid, de werking van markten en de verdeling van risico's en winsten. De afgelopen decennia zijn gekenmerkt door ingrijpende verschuivingen in het economisch denken, van keynesiaanse interventies naar neoliberale marktwerking en recent naar meer missiegedreven benaderingen.

Deze ontwikkeling is niet zonder spanning verlopen. De kloof tussen economische theorie en politieke praktijk blijft groot, net als de vraag wie de vruchten van economische groei plukken.

De spanning tussen theorie en praktijk

Jan Middendorp laat in Grenswerk zien dat economen en beleidsmakers vaak langs elkaar heen praten. Wetenschappelijke modellen bieden zelden eenduidige antwoorden op politieke vraagstukken. Sterker nog, verschillende economische scholen komen met tegengestelde aanbevelingen. Deze onzekerheid maakt economisch beleid tot een permanent strijdtoneel van ideeën.

Eén van de meest besproken verschuivingen is de overgang naar monetair beleid waarin centrale banken een hoofdrol spelen. Moet de overheid geld bijdrukken om de economie te stimuleren? Of leidt dat onvermijdelijk tot inflatie?

Fantoomgroei en de gevolgen van neoliberaal beleid

De term 'fantoomgroei' vat een kernprobleem van het huidige economische systeem samen: economische groei die niet landt in de portemonnee van gewone mensen. Terwijl het bruto binnenlands product stijgt, blijven lonen achter en wordt de kloof tussen arm en rijk groter. Deze ontwikkeling is geen natuurwet, maar het resultaat van bewuste beleidskeuzes sinds de jaren tachtig.

Sander Heijne en Hendrik Noten tonen in Fantoomgroei aan dat de vruchten van economische vooruitgang steeds scheever worden verdeeld. Aandeelhouders en grote bedrijven profiteren, terwijl werknemers en het midden- en kleinbedrijf onder druk staan. Deze verschuiving is niet het resultaat van technologische ontwikkeling alleen, maar vooral van een fundamentele koerswijziging in het economisch denken.

De opkomst en doorwerking van het neoliberalisme

De wortels van het huidige economische bestel liggen in de jaren vijftig, toen economen als Friedrich Hayek en Milton Friedman een tegenaanval inzetten op de dominante keynesiaanse consensus. Hun boodschap was helder: een kleine overheid, veel marktwerking en grote handelsvrijheid bieden de beste garanties voor individuele vrijheid en welvaart. Dit gedachtengoed kreeg in Nederland voet aan de grond in de jaren zeventig en werd concreet beleid in de jaren tachtig, met het Akkoord van Wassenaar als keerpunt.

Merijn Oudenampsen brengt in Neoliberalisme de geschiedenis van deze ideologische verschuiving nauwgezet in kaart. Hij laat zien hoe neoliberale ideeën zich via informele netwerken en denktanks een weg baanden naar de Nederlandse politiek. Wat begon als een marginale stroming groeide uit tot het dominante economische paradigma, dat inmiddels in de poriën van vrijwel alle politieke partijen is gaan zitten.

Alternatieve benaderingen: beyond groei

De beperkingen van het heersende economische model worden steeds zichtbaarder. Klimaatverandering, groeiende ongelijkheid en de uitputting van natuurlijke hulpbronnen dwingen tot herbezinning. Een nieuwe generatie economen pleit voor economisch beleid dat niet langer groei van het bruto binnenlands product als hoogste doel ziet, maar welzijn, duurzaamheid en rechtvaardigheid.

Nederlandse crisisaanpak in perspectief

Nederland heeft de afgelopen decennia diverse economische crises doorstaan. Van de oliecrisis in de jaren zeventig tot de financiële crisis van 2008 en de coronapandemie. Elke crisis legt andere aspecten van ons economisch beleid bloot. De vraag is steeds: heeft de overheid voldoende instrumenten en kennis in huis om adequaat te reageren?

In De crisis voorbij evalueert Pieter Hasekamp het Nederlandse economische beleid tijdens en na crisissituaties. Zijn centrale boodschap: crises zijn niet alleen momenten van gevaar, maar ook van kansen voor structurele hervormingen. Helaas ontbreekt het in Nederland vaak aan de politieke moed om die kansen te grijpen.

Terug naar de klassieken

Bij alle discussie over nieuw economisch beleid is het verstandig ook terug te blikken op de klassieken. John Maynard Keynes bijvoorbeeld, wiens ideeën over overheidsinterventie het beleid in de twintigste eeuw diepgaand hebben beïnvloed. Zijn inzichten blijven verrassend actueel, zeker nu overheden wereldwijd opnieuw voor grote uitdagingen staan.

Pluralisme in het economisch denken

Een fundamenteel probleem in de economische wetenschap is het gebrek aan diversiteit. Één school domineert het vakgebied, terwijl alternatieve perspectieven nauwelijks aan bod komen. Dit maakt beleidsmakers kwetsbaar voor groepsdenken en beperkt de oplossingsruimte. Een pluralistische benadering, waarin verschillende economische tradities met elkaar in gesprek gaan, is daarom broodnodig.

Irene van Staveren pleit in Wat wij kunnen leren van economen die (bijna) niemand meer leest voor een bredere blik op economisch beleid. Vergeten denkers als Thorstein Veblen, Joan Robinson en Gunnar Myrdal hadden oog voor machtsongelijkheid, institutionele context en ethische vraagstukken. Hun werk kan helpen om de eenzijdigheid van het huidige beleid te doorbreken.

Missiegedreven economisch beleid

Een veelbelovende ontwikkeling is de opkomst van missiegedreven economisch beleid. In plaats van te vertrouwen op marktwerking alleen, neemt de overheid actief regie om maatschappelijke doelen te bereiken. Dit vereist een andere rol voor overheden: niet alleen als scheidsrechter of reparateur van marktfalen, maar als actieve investeerder en innovator.

Naar een nieuw economisch verhaal

Economisch beleid is nooit neutraal. Het vertelt een verhaal over wie we zijn als samenleving en wat we belangrijk vinden. Het neoliberale verhaal heeft decennialang de boventoon gevoerd: vertrouw op de markt, beperk de overheid, en individuele vrijheid zal volgen. Maar dat verhaal wankelt. De uitdagingen van deze tijd – van klimaatverandering tot toenemende ongelijkheid – vragen om een ander script.

Dat nieuwe verhaal zal ruimte moeten bieden voor publieke investeringen in kennis, infrastructuur en zorg. Het zal erkennen dat markten geen doel op zich zijn maar instrumenten die democratisch moeten worden ingezet voor het algemeen belang. En het zal de welvaart die we samen creëren eerlijker moeten verdelen tussen kapitaal en arbeid, tussen generaties, en tussen regio's.

De transitie naar dit nieuwe economische paradigma vergt moed en verbeelding. Niet alleen van beleidsmakers, maar van ons allemaal. Want uiteindelijk gaat economisch beleid over de vraag hoe we willen samenleven. En dat is een gesprek dat niemand kan uitbesteden aan technocraten of aan de onzichtbare hand van de markt.