Biopolitiek: de staat en het biologische leven

Biopolitiek is een begrip dat de afgelopen decennia steeds meer aandacht heeft gekregen. Het gaat om de vraag hoe politieke macht zich uitstrekt over het biologische leven van burgers: over lichamen, gezondheid, bevolkingsgroepen en levensprocessen. De term werd populair door het werk van de Franse filosoof Michel Foucault, die liet zien hoe moderne staten steeds meer aspecten van het menselijk leven zijn gaan reguleren en controleren.

In Nederland is de discussie over biopolitiek zeer actueel geworden. Van de toeslagenaffaire tot het coronabeleid, van algoritmische besluitvorming tot de regulering van reproductieve rechten: overal zien we dat de staat zich bezig houdt met het beheer van het leven zelf. Dit roept fundamentele vragen op over vrijheid, autonomie en de grenzen van staatsmacht.

Van Foucault tot de hedendaagse staat

Michel Foucault introduceerde het begrip biopolitiek om te beschrijven hoe macht in moderne samenlevingen niet alleen repressief werkt, maar vooral productief: door normen te stellen over gezondheid, seksualiteit en populatiebeheer. De staat reguleert niet alleen wat burgers niet mogen doen, maar ook hoe ze moeten leven om als 'normaal' te gelden.

Deze ontwikkeling zien we terug in tal van hedendaagse vraagstukken. Denk aan de manier waarop overheden gezond gedrag proberen te stimuleren, hoe ze inzetten op preventieve zorg, of hoe bevolkingsstatistieken worden gebruikt voor beleid. Steeds gaat het om de vraag: wie bepaalt wat een goed, gezond of waardevol leven is?

Controle over leven en dood

Een cruciaal aspect van biopolitiek is de vraag hoe de staat omgaat met kwesties van leven en dood. Denk aan euthanasie, abortus, orgaandonatie en levensbeëindiging. Wie beslist hierover? De staat, de medische professie, het individu zelf of de familie? Deze vragen raken aan fundamentele waarden over autonomie en menselijke waardigheid.

De economisering van het leven

Biopolitiek in de 21ste eeuw heeft een sterk economische component gekregen. Burgers worden niet alleen gezien als lichamen die gezond moeten blijven, maar ook als 'menselijk kapitaal' dat geoptimaliseerd moet worden. Elk aspect van het leven - van opleiding tot gezondheid, van sociale contacten tot vrijetijdsbesteding - wordt benaderd vanuit het perspectief van investering en rendement.

Deze economisering gaat gepaard met nieuwe vormen van verantwoordelijkheid. Burgers moeten zelf investeren in hun 'employability', hun gezondheid en hun pensioen. De keerzijde is dat wie niet meekomt, steeds sneller wordt gezien als zelf schuldig aan de eigen situatie.

Corona als biopolitiek laboratorium

De coronapandemie vormde een belangwekkend moment voor biopolitiek. Binnen korte tijd accepteerden burgers vergaande beperkingen van hun bewegingsvrijheid, het recht om anderen te ontmoeten en zelfs het recht op lichamelijke integriteit (via testplicht en vaccinatiedruk). Begrippen als 'anderhalve meter' en 'lockdown' werden dagelijkse realiteit.

Dit roept fundamentele vragen op over de balans tussen collectieve gezondheid en individuele vrijheid. Wanneer is ingrijpen in het leven van burgers gerechtvaardigd? En hoe zorgen we ervoor dat noodmaatregelen ook werkelijk tijdelijk blijven?

Responsibilisering en zelfredzaamheid

Een belangrijk aspect van moderne biopolitiek is de verschuiving van collectieve naar individuele verantwoordelijkheid. Burgers worden geacht 'zelfredzaam' te zijn, hun 'eigen kracht' te gebruiken en zelf te investeren in hun gezondheid en welzijn. Deze responsibilisering klinkt positief, maar verbergt vaak een afbraak van solidaire voorzieningen.

Wie niet aan de norm voldoet - wie ziek wordt, werkloos raakt of hulp nodig heeft - wordt steeds vaker gezien als iemand die gefaald heeft. De biopolitieke norm van het geoptimaliseerde, productieve lichaam wordt zo een instrument van uitsluiting.

Antropotechnieken en zelfoptimalisering

Biopolitiek manifesteert zich ook in de vorm van wat Peter Sloterdijk 'antropotechnieken' noemt: alle manieren waarop mensen zichzelf vormen en disciplineren. Van fitness en diëten tot mindfulness en coaching, overal werken mensen aan zichzelf volgens normen die van buitenaf worden opgelegd.

Deze vorm van 'zelfbestuur' is wellicht de meest effectieve variant van biopolitiek: de controle is geïnternaliseerd en mensen oefenen hem vrijwillig op zichzelf uit. De grens tussen autonomie en onderwerping vervaagt.

Wellness en eugenetica

Een zorgwekkende ontwikkeling is de combinatie van wellness-cultuur met uitsluitingsdenken. Wie niet gezond, fit en geoptimaliseerd is, wordt steeds vaker gezien als minderwaardig. Dit herinnert aan oude eugenetische denkbeelden over wie waardevol leven heeft.

Tijdens de coronapandemie werd dit pijnlijk zichtbaar toen sommigen stelden dat kwetsbare mensen 'toch al eerder zouden sterven' en daarom geen bescherming verdienden. Deze genocidale gedachtegang toont hoe biopolitiek kan ontaarden in het uitsluiten van wie niet aan de norm voldoet.

Naar een kritische houding

De studie van biopolitiek leert ons alert te zijn op hoe macht zich manifesteert in ogenschijnlijk neutrale kwesties van gezondheid, welzijn en bevolkingsbeheer. Het gaat niet om een simpele afwijzing van alle overheidsinterventie - soms is regulering noodzakelijk en rechtvaardig. Waar het om gaat is het stellen van kritische vragen.

Welke normen worden opgelegd en door wie? Wie wordt uitgesloten door deze normen? Hoe verhoudt zich de roep om individuele verantwoordelijkheid tot collectieve solidariteit? En vooral: hoe bewaken we de menselijke waardigheid van allen, ook van wie niet voldoet aan dominante idealen van gezondheid, productiviteit en zelfoptimalisering?

Biopolitiek is geen abstract filosofisch concept, maar speelt zich af in de dagelijkse praktijk van zorg, onderwijs, werk en overheidsbeleid. Door ons bewust te worden van biopolitieke mechanismen, kunnen we deze bevragen en waar nodig weerstand bieden aan vormen van controle die de menselijke vrijheid en waardigheid aantasten.