Bijwerkingen: meer dan alleen medicijnen

Bij het woord bijwerkingen denken de meesten direct aan geneesmiddelen. Een terechte associatie, maar wel een beperkte. Want bijwerkingen treden op bij vrijwel elke interventie: van medicatie tot managementtools, van meetinstrumenten tot organisatieveranderingen. Ze zijn de onbedoelde, vaak ongewenste effecten die optreden naast het beoogde resultaat.

In de geneeskunde is men zich bewust van bijwerkingen. Artsen wegen ze af tegen de verwachte voordelen, patiënten krijgen bijsluiters. Maar buiten de medische wereld ontbreekt deze systematiek vaak. We voeren beleid in, implementeren meetinstrumenten en reorganiseren organisaties zonder kritisch te kijken naar mogelijke neveneffecten. Met alle gevolgen van dien.

De meetmaatschappij en haar bijwerkingen

We meten steeds meer. Prestaties, resultaten, output, tevredenheid. Het idee is dat meten leidt tot verbeteren. Maar wat zijn de bijwerkingen van deze meetcultuur? Berend van der Kolk onderzocht precies dit vraagstuk en kwam tot verontrustende conclusies.

Bijwerkingen in de organisatie

Ook organisatorische interventies kennen bijwerkingen. Een reorganisatie die efficiëntie moet vergroten, vernietigt vaak waardevolle informele netwerken. Een prestatiebeloningssysteem dat motivatie moet verhogen, kan juist tot risicomijdend gedrag leiden. Een nieuw managementmodel dat transparantie moet brengen, resulteert in een papieren werkelijkheid.

Het medisch-industrieel complex

In de gezondheidszorg worden bijwerkingen van medicijnen zorgvuldig gemonitord. Maar wat zijn de bijwerkingen van het systeem zelf? Van patenten die innovatie blokkeren, van winstmaximalisatie die de patiënt uit het oog verliest, van regelgeving die nieuwe behandelingen vertraagt?

Risico's en bijwerkingen afwegen

De griepprik is jaarlijks onderwerp van discussie. Met een effectiviteit van gemiddeld 29 procent en jaarlijkse kosten van 50 miljoen euro rijst de vraag: wegen de voordelen op tegen de kosten? En wat zijn de bredere bijwerkingen van massavaccinatie: medisch, economisch en maatschappelijk?

Bewust omgaan met bijwerkingen

Bijwerkingen zijn onvermijdelijk. Elke actie heeft consequenties die verder reiken dan de beoogde effecten. De vraag is niet hoe we bijwerkingen kunnen uitbannen, maar hoe we er bewuster mee om kunnen gaan.

Dat begint met erkenning. In de geneeskunde zijn bijsluiters verplicht. Waarom niet bij managementinterventies? Waarom geen systematische evaluatie van onbedoelde effecten bij reorganisaties, nieuwe meetinstrumenten of beleidsmaatregelen?

Het vereist ook een cultuuromslag. Van de illusie van controle naar het accepteren van onzekerheid. Van symptoombestrijding naar begrip van complexe systemen. Van kortetermijndenken naar aandacht voor lange termijn effecten.

Naar een bijsluitercultuur

De toekomst vraagt om een bijsluitercultuur in management en beleid. Niet vanuit angst of pessimisme, maar vanuit realisme en verantwoordelijkheid. Wie interveniëert, moet zich afvragen: wat kunnen de onbedoelde gevolgen zijn? Wie profiteert, wie betaalt de prijs? Hoe monitoren we neveneffecten?

Dit betekent niet dat we niets meer durven. Integendeel. Juist bewustzijn van mogelijke bijwerkingen stelt ons in staat tot betere afwegingen. We kunnen dan bewust risico's nemen, in plaats van onbewust risico's te lopen. We kunnen bijwerkingen niet altijd voorkomen, maar we kunnen er wel systematisch naar kijken, ze monitoren en waar nodig bijsturen.

Bijwerkingen zijn geen excuus voor besluiteloosheid, maar een oproep tot zorgvuldigheid. In de geneeskunde, in management en in beleid.