Even tussen mij en mij van Elke Wiss heb ik ervaren als een uitzonderlijk boek. Niet omdat het makkelijke antwoorden biedt, maar juist omdat het uitnodigt om ongemakkelijke vragen niet langer te ontwijken. Het is een diepgaand en zorgvuldig opgebouwd werk over een onderwerp dat we opvallend weinig serieus nemen: het onderzoeken van ons eigen denken. Wiss combineert theoretische scherpte met praktische toepasbaarheid en doet dat op een manier die fris, geestig en confronterend is. Waarschuwing: dit is geen licht verteerbaar zelfhulpboek, maar een uitnodiging tot echt denkwerk - en dat kost inspanning. Inspanning die loont.
praktische filosofie
Waar veel boeken blijven hangen in reflectie of persoonlijke anekdotes, kiest Wiss expliciet voor de traditie van de praktische filosofie. Niet: waar komt mijn gedrag vandaan?, maar: wat denk ik hier precies, klopt dat en wat volgt daaruit? Zelfonderzoek wordt daarmee geen therapeutisch rondje om jezelf, maar een methodische oefening in helderheid, waarheid en verantwoordelijkheid. Dat maakt het boek soms ongemakkelijk, maar juist daardoor relevant. In een tijd waarin de democratie onder druk staat, organisaties vastlopen in compromisdenken en relaties worden gestuurd door pleasen in plaats van begrijpen, biedt dit boek noodzakelijk gereedschap.
reflectie, evaluatie en zelfonderzoek
Voor mij bijzonder interessant en nuttig was het onderscheid dat Wiss maakt tussen reflectie, evaluatie en zelfonderzoek. Reflectie is vaak vrijblijvend en spontaan; evaluatie werkt met vooraf gegeven criteria; zelfonderzoek daarentegen stelt juist die criteria ter discussie. Het is, zoals zij het definieert, ‘het systematisch, kritisch en methodisch analyseren, toetsen en bevragen van je eigen ideeën, overtuigingen, waarden en vooronderstellingen’. Het leerde mij dat zelfreflectie in de verste verte geen zelfonderzoek is. Reflectie is eerder mijmeren onder de douche.
Zelfonderzoek is denken over je eigen denken. Daarmee laat Wiss zien hoe overtuigingen ongemerkt kunnen verharden tot identiteit, en hoe we vaak leven vanuit een grabbelton van ongecontroleerde aannames.
valkuilen van zelfonderzoek
Een sterk punt van het boek vind ik de eerlijkheid waarmee Wiss de valkuilen van zelfonderzoek benoemt. Je kunt jezelf niet in de nek kijken; je brein is een meesteroplichter; en je kunt erin blijven hangen. Deze bezwaren zijn reëel, schrijft Wiss, maar geen reden om het niet te doen — wel een reden om het goed te doen. Dat ‘goed doen’ vertaalt zij in een indrukwekkend arsenaal aan denkgereedschappen: van begripsonderzoek en conceptualiseren tot redeneren, problematiseren, dialectiek en out-of-the-box-denken. De kracht zit niet alleen in de uitleg, maar vooral in de concrete vragen en casussen die laten zien hoe deze technieken werken in werk, relaties en morele dilemma’s.
Taal
Bijzonder waardevol is haar nadruk op taal. Wie bepaalt hoe we iets noemen, bepaalt voor een groot deel hoe we erover denken. Wiss fileert vaag, verhullend en passief taalgebruik en laat zien hoe dat vaak dient om verantwoordelijkheid te vermijden. ‘We zijn meesters geworden in het verzinnen van mooie woorden voor lelijke dingen,’ schrijft ze. Die scherpte maakt het boek ook politiek en maatschappelijk relevant: slecht denken en slordig redeneren blijven niet zonder gevolgen. Niet voor organisaties, en zeker niet voor de democratie.
humor, zelfspot en liefde voor denken
Tegelijkertijd vond ik Even tussen mij en mij geen somber boek. Integendeel: Wiss schrijft met humor, zelfspot en een voelbare liefde voor het denken. Ze pleit voor vertraging, aandacht en het omarmen van niet-weten. Wijsheid ontstaat niet uit zekerheid, maar uit onderzoek. Dat geldt voor het individu, maar net zo goed voor samenlevingen. Zelfonderzoek blijkt daarmee niet alleen een persoonlijke oefening, maar ook een collectieve verantwoordelijkheid.
Even tussen mij en mij vraagt inzet. Het leest bepaald niet als een roman die je gedachteloos verslindt. Maar wie bereid is - zoals zij het zelf uitdrukt - mentaal te ‘squatten’ in plaats van te scrollen, krijgt er veel voor terug: meer helderheid, minder pleasen, betere keuzes en rijkere gesprekken.
Goed om te weten is dat de auteur in de appendix alle denkgereedschappen nog eens overzichtelijk op een rij heeft gezet, wat helpt om het geheel te blijven overzien.
Kortom: Even tussen mij en mij maakt onze bedrijven menselijker, onze relaties eerlijker en ons publieke debat beter - precies door ons te leren twijfelen waar we te snel zeker zijn. Een zeldzaam en noodzakelijk boek, dat een vaste plek in mijn boekenkast zal krijgen.
Over Peter de Roode
Drs. Peter de Roode is zelfstandig adviseur en trainer. Hij ondersteunt organisaties bij het invoeren van grootschalige veranderingen waarbij gedragsverandering centraal staat.