‘Innovatie is geen knop die je aan- en uitzet’

In uw boek Innoventie! noemt u diverse perspectieven op wat innovatie is.

De Nederlandse Innovatie Monitor spreekt van exploratieve en exploitatieve innovatie. Exploratieve innovatie richt zich op het bedienen van nieuwe markten en consumenten. Daarbij wijkt men sterk af van de bestaande kennis binnen de organisatie. Bij exploitatieve innovatie wordt juist voortgebouwd op bestaande kennis. De organisatie verbetert stapsgewijs haar dienstverlening voor bestaande markten en klanten.

Een ander perspectief beschrijft innovatie als het oplossen van problemen. Een extreem lastig probleem vraagt om baanbrekende innovatie. De toepassing van nieuwe en onconventionele kennis leidt in dat geval tot grootschalige en gedurfde oplossingen. Disruptieve innovatie, vergelijkbaar met exploratieve innovatie, is noodzakelijk wanneer beproefde werkwijzen niet langer effectief zijn. Klanten haken dan af, ondanks verbeterde producten waar ze niet meer op zitten te wachten. Internet, smartphones en chatbots zoals ChatGPT zijn bekende voorbeelden van disruptieve innovatie.

Ik vind innovatie binnen het bedrijfsleven een professie met een eigen expertise. Het verdient daarom net zoveel aandacht als vakgebieden zoals marketing, communicatie en hr.

Waarom heeft maar 42 procent van de bedrijven in Nederland succesvolle innovaties?

Voordat een organisatie begint met innoveren, is het essentieel om te begrijpen wat innovatie precies inhoudt. Een gedeeld begrip van innovatie vergroot de slagingskans, omdat alle betrokkenen dezelfde taal spreken. Dat klinkt eenvoudiger dan het is. Innovatie kan immers van alles betekenen en is daardoor verworden tot een containerbegrip. Deze vaagheid leidt tot onduidelijkheid, waardoor mensen maar wat aanrommelen en veel innovaties mislukken.

Bovendien zien veel organisaties innovatie als een knop die je aan- en uitzet: met één strategie, één werkwijze en één uitkomst. Als het zo simpel was, zou iedereen succesvol zijn. Innovatie is vallen en opstaan en soms ook geluk hebben. Het is ook experimenteren, vooruit durven kijken en risico’s nemen. Doe je dat niet, dan ontstaat er niets nieuws. In de praktijk zie je veel risicomijdend gedrag, wat een rem zet op innovatie. Uit angst voor financieel verlies houdt men vast aan het bekende, waardoor vernieuwing stagneert. Wanneer je 100% van de tijd voorspelbaar bent, kun je niet innovatief zijn.

Mijn advies aan leidinggevenden is om zich grondig te verdiepen in het brede begrip innovatie en de verschillende dimensies ervan. Alleen dan kunnen ze hun teams uitleggen wat innovatie inhoudt en waarom het noodzakelijk is om succesvol te zijn. Zet innovatie hoog op de agenda en bespreek het regelmatig met collega’s. Bepaal samen vooraf waar en hoe je wilt innoveren. Kies een startpunt en baken dit domein af: richt de innovatie zich op de bedrijfsvoering, het portfolio of de klantervaring? Deze keuze is leidend voor de aanpak en uitvoering.

In uw boek noemt u maar liefst zeventien antipatronen. Ze beperken de voortgang van innovatie.

Deze antipatronen beschrijven organisatorische eigenschappen die innovatie in de weg staan. Het voert te ver om ze allemaal te bespreken, maar enkele springen eruit.

Het antipatroon ‘De linkerbovenhoek van het beeldscherm’ wijst op gebrekkige technologische kennis bij zowel leiders als medewerkers. ‘Een snellere postkoets’ verwijst naar het onvermogen om fundamenteel anders te denken over manieren van werken.

Elvis Presley, de innovator van rock-’n-roll, inspireerde mij voor het antipatroon ‘A Little Less Conversation, A Little More Action Please’. Dit beschrijft de disbalans tussen praten over innovatie en daadwerkelijk handelen. Organisaties verzanden vaak in eindeloze discussies zonder tot actie over te gaan.

Deze en andere antipatronen kun je doorbreken met zogenoemde ‘innoventies’: pragmatische interventies gericht op gedrag, cultuur of managementstijl. Voor het ‘Presley’-antipatroon betekent dit bijvoorbeeld het stimuleren van een leiderschapscultuur waarin mensen actief veranderingen initiëren.

Bij ‘De linkerbovenhoek’ ligt de oplossing in het versterken van technologische kennis, bijvoorbeeld op het gebied van AI, data, ‘cloud native’ en ‘edge computing’. Ook kan worden geïnvesteerd in innovatielabs, waar multidisciplinaire teams experimenteren met nieuwe technologieën en ideeën.

Een opvallend antipatroon vind ik ‘Afspraak is afspraak’, omdat mij als kind is ingeprent dat je afspraken altijd moet nakomen.

Een Nederlandser gezegde is nauwelijks denkbaar. Dit antipatroon verwijst naar het star vasthouden aan eerder gemaakte afspraken. Het terugdraaien van besluiten wordt door leiders soms gezien als gezichtsverlies. Daarom blijven ze investeren in uitgelopen projecten die het bedrijf niets opleveren, hopend dat het met een extra financiële injectie en een nieuwe aanpak echt goed gaat komen. Deze valkuil staat bekend als de ‘sunk cost fallacy’ en gaat ten koste van andere, potentieel kansrijkere innovaties in de organisatie. Om dit te voorkomen, moeten organisaties durven ‘roteren’: tijdig afstand nemen van minder succesvolle initiatieven en de focus verleggen naar kansrijkere ideeën.

Een praktische aanpak is het ontwikkelen van een minimale versie van een product of dienst. In The Lean Startup noemt Eric Ries dit een ‘minimum viable product’ (mvp). Door dit te testen, kan een team met minimale inspanning maximale inzichten verzamelen over klantbehoeften.

Welke eigenschappen acht u noodzakelijk voor innovatief leiderschap?

Succesvolle innovatie vraagt om multidisciplinaire teams, met mensen uit verschillende delen van de organisatie. Binnen zo’n team is het belangrijk dat iemand de randvoorwaarden bewaakt en toetst of de innovatie daadwerkelijk waarde toevoegt. Je wilt in het team ook een persoon die vernieuwing actief omarmt en stimuleert. Deze rollen vullen elkaar aan en versterken elkaar.

Breder gezien vraagt innovatie om empathisch leiderschap. Leiders die begrijpen wat mensen drijft, bescheiden zijn over wat ze niet weten en bereid zijn te leren. Ze luisteren goed, zijn toegankelijk en staan open voor nieuwe werkwijzen. Bovendien zijn deze leiders succesvoller in het adopteren van nieuwe vormen van technologie, wat ook helpt bij het aantrekken en behouden van talent.

Hoe kun je AI zoals ChatGPT inzetten bij innovatie?

In Innoventie! beschrijf ik vijf fasen van het innovatieproces: van idee tot implementatie. ChatGPT kun je in elke fase inzetten, bijvoorbeeld voor het genereren van ideeën en het verkrijgen van nieuwe inzichten.

Daarnaast kan het helpen bij het in kaart brengen van bestaande ideeën over innovatie, de verschillende denkrichtingen en onderkende problemen. Beschouw ChatGPT als een persoonlijke assistent of analytische denker die onverwachte verbanden kan leggen tussen ogenschijnlijk losse thema’s.

AI kun je integreren in producten en diensten om hun functionaliteit, intelligentie en gebruikerswaarde te vergroten. Daarvoor is het wel noodzakelijk om als organisatie sterk te investeren in kennisontwikkeling rondom AI. Alleen zo word je ‘AI-savvy’ en kan de organisatie als geheel toewerken naar een toekomst waarin AI een centrale rol speelt.